cart-icon Товаров: 0 Сумма: 0 руб.
г. Нижний Тагил
ул. Карла Маркса, 44
8 (902) 500-55-04

Шагыйрь сузе серле донья мэкаль – Татар халык мәкальләре — Викикитап

Мәкальләр - Сайт alfija!

уку турында мәкальләр

 

 

 

Белем, китап турында: 

     

 

                                    Күп укысаң, күп белерсең.                                                                                    Белмәү гаеп түгел, белергә теләмәү гаеп.                                     Күп укыган күп беләр.

 

Укымаган бер телле, укыган ике телле.

Беләгең белән екканчы,белемең белән ек.

Белем бәхетле итә.  

Белемле кеше югалмас.

Белемнең чиге юк.       
 Китап – тормыш көзгесе. 

 

 Аю беләгенә ышана, Адәм белеменә ышана.

 

 Белемдә көч.

 

 Белемлекнең чиге юк.

 

 Белем тәжрибәдән туа.

 

 Белем һәр куркынычны җиңә.

 

 Беләктән белем көчле.

 

 Белем-нур,белмәү-хур.

 

 Китап-белем чишмәсе.

 

 Китап  галим-телсез  мөгаллим.

 

 Китапның белмәгәне юк.

 

 Күп укыган күп белер. 

 

Кояш җирне яктырта, уку кешене.

 

 Уйламый уку-аңгыралык, укыганда икенчене уйлау-саңгыраулык.

 

 Бер укыган кешегә ике укымаганны бирсәләр дә алучы юк.

 

 Бүләк зур булмас,  укыган кеше хур булмас.

 

 Күп яшәгән ни белер,  күп укылган-шул белер.

 

 Укыган ил узар,  укымаган ил тузар.

 

 Укыган укыр,  укымаган күрә сукыр.

 

 Ата гыйлеме белән галим булып булмый.

 

 Галим белгәнен әйтер,  ахмак җиңгәнен әйтер.

 Галим булу җиңел,адәм булу читен.

 

 Галим булсаң, галәм синеке.

 

 Берни белмәгән кеше һәрвакыт боек булыр.

 

 Надан белмәсә дә кычкыра.

 

 Наданга тик тору җавап.

 

 Надан кеше-сукыр тавык.

 

 Надан кеше хайван белән бер.

 

 Надан кеше-яман кеше.

 

 Бер галим йөз наданны җиңәр.

 

 Галим белән надан аермасы-карга белән былбыл аермасы.

 

 Галим белсә сорый,надан белми дә,сорамый да.

 

 Галимнең бер көне наданның бөтен гөмеренә тора.

 

 Галим уйлар, надан ышаныр.

 

 Йөз надан бер галимнең тырнагына тормас.

 

                           Ялкаулык,наданлык,фәкыйрьлек-бертуганнар.                                       Яшьлегеңдә өйрәнмәсәң, картлыгыңда үкенерсең.

Өйрәнгән җирдә калмас.

 

 Өйрәнмичә чабата да үреп булмый.

 

 Өйрәнү бервакыттада соң түгел.

 

 Өйрәтсәң, аю да биергә өйрәнә.

Дуслык,  бердәмлек  турында

                           Йөз сумың булганчы, йөз дустың булсын.  

 Балык сусыз торалмый, кеше дуссыз торалмый

Бердәмлектә көч.

Бергә эшләсән, авыр эш тә жинел.

Аерылганны аю ашар, бүленгәнне бүре ашар.

Дуслык- зур байлык.

Кош канаты белән, кеше дуслык белән көчле.

Дуслык тау күчерә.

 

Эш турында:

                                       

җәй эшләсәң, кыш ашарсың.                            

 Тирләп эшләсәң, арыш  икмәге дә тәмле. 

Сүз белән мактанганчы, эш белән мактан. 

Син сөйләмә, эшең сөйләп торсын.

Акыллы- эше белән, ахмак-сүзе белән.

Сөйләп күрсәткәнче, эшләп күрсәт.

Тирләп эшләсәң, тәмләп ашарсың.

Тырышкан табар, ташка кадак кагар.

Агач жимеше белән, кеше эше белән.

Аз сөйлә, күп эшлә.

Һөнәрле үлмәс, Һөнәрсез көн күрмәс.

Эш остадан курка. 

Ялкауның һәрчак йокысы килә.

Ялкау уйнарга да иренә

Калган эшкә кар ява.

Ялкау кеше ярты кеше.

Уңган кеше-алтын кеше.

 

Туган тел турында:

  

              Ана теле бер булыр.                       

           Иле барның теле бар.                    

Туган тел үзем өчен,  башка тел көнем өчен.    

Инсафлының теле саф.

Туган телне кадерләгән халык кадерле булыр.

Кешенең теле аңа дан да китерә ала, хурлык та китерә ала.

Авыздагы сүзгә син ия, авыздан чыккач, сүз ия.

Кулыңны, аннан бигрәк телеңне тый.

Татлы тел тимер капканы ачар.

Усал тел кыш кебек, яхшы тел яз кебек.

 

Батырлык турында:

 

Батыр бер үләр, куркак мең үләр.

 

Батыр ярасыз булмас.

 

Батыр үзе өчен туар, кеше өчен үләр.

 

Батырлыкта- матурлык.


Батыр үзе үлсә дә, исеме үлмәс.

Батыр егет- ил күрке.

 

Холык турында:

 

Холкы начардан дуслар кача.    

 Кешене беләсең килсә, холкына кара.

Кеше холкын күзәт, үзеңнекен төзәт.

Кешенең акылы сүзеннән билгеле.

Кешедән күреп сикергән- егылып башы тишелгән.

Олыласаң олыны, олылалар үзеңне.

Яхшылык ташны да эретә

Олылар сүзен тынламасаң, изгелек күрмәссең.

Яхшылык күрәсең килсә, яхшылык эшлә.

 

Тыйнаклык кешене бизи. 

Мәктәп һәм белем турында халык мәкальләре.

Мәктәп юлы — мәңгелек.

Китап — тормыш көзгесе.

Китап — якын сердәш.

Күп беләсе килгән кеше күп йокламый.

Надан кеше сукырдан яман.

Уку — энә белән кое казу.

Белем — бәхет ачкычы.

Дөньяда иң изге урын — мәктәп, иң зур байлык — белем.

 

alfija.jimdo.com

ХАЛКЫМ МИНЕМ - Мәкальләр



Авызың чалыш булса, көзгегә үпкәләмә. 
Авыр тормыш тилмертә, җиңел тормыш тилертә. 
Агай-эне тартышы - туй бүләге ертышы. 
Агач күрке - яфрак, адәм күрке - чүпрәк. 
Агыйделнең аръягында бер энәгә бер сыер. 
Адым-адым - юл булыр, тамчы-тамчы - күл булыр. 
Аерылганны аю ашар, бүленгәнне бүре ашар. 
Азгын ауга чыкса, артыннан гауга чыгар. 
Азгынга ияргән азар, бозгынга ияргән бозылыр. 
Азыклы ат арымас. 
Аккан су юлын табар. 
Акчалының кулы уйный, акчасызның күзе уйный. 
Акыллы атын мактар, юләр хатынын мактар, шыр тиле үзен мактар. 
Акыллының уендагы акылсызның телендә. 
Ак эт бәласе - кара эткә. 
Ала каргадан алачагың булсын. 
Алдагысын Алла белә. 
Алдан кычкырган кәккүкнең башы авырта. 
Алла бу кулыңны теге кулыңа мохтаҗ итмәсен. 
Алладан курыкмаганнан курык. 
Алма агачыннан ерак төшми. 
Алпарына күрә толпары. (алпар - рыцарь) 

Алтмыш көн атан булганчы, алты көн бура бул (атан - печкән дөя; бура - айгыр дөя) 
Алтыдагы - алтмышта. 
Алтын - таш, алабута - аш. 
Ана күңеле балада, бала күңеле - далада. 
Ана сөте белән кермәгән тана сөте белән керми. 
Ана суккан җир тамугта янмас. 
Аптыраган үрдәк арты белән чума ди. 
Аракы - шайтан сидеге. 
Арба ватылса - утын, үгез үлсә - ит. 
Арбавын белсәң, кара елан да карышмый. (арбау - тылсым) 
Ардаксыз кайда да артык. (ардак - кадер) 
Ардаксызның аркасы туза. 
Арык кеше - алчак, базык кеше - басымчак. 
Асылынсаң асыл агачка асылын. 
Ат азгыны тайга иярә. 
Аталы бала - ардаклы бала. 
Аталы бала аркалы, инәле бала иркәле. 
Атасы юкта улы баштак, анасы юкта кызы баштак. (баштак - башбаштак) 
Ата баласы хата булмас. (атадан бик аермалы булмас) 
Атадан күргән ук юнган (инәдән күргән бук юган). 
Атадан ул туса иге, ата юлын куса иге. 
Атай малы - Катай малы. (Катай - сугышта кулга төшергән бик зур байлыкларын кәеф-сафага туздырып бетергән борынгы ыру) / Русчалатып "Атай малы - катай!" дип тә әйтәләр. 
Ата йорты саламдыр - салам булса да сарайдыр; кайната йорты кабыктыр - кабык булса да тамугтыр. 
Ата малы - атналык. 
Ат аунаган җирдә төк кала. 
Ата - җизнә, ана - казна. 
Ат дагалаганда бака ботын кыстырган ди. 
Ат кешнәшеп, әдәм сөйләшеп таныша. 
Ат күрке - ял, егет күрке - мал. 
Аттан ала да туа, кола да туа. 
Атым юк аранда - кайгым юк буранда. 
Ат яхшысы - арканда, начарлары - тарханда. 
Ахмакның улы булганчы, акыллының колы бул. 
Ач тамагым - тыныч колагым. / Ялгыз башым - тыныч колагым. 
Ач хәлен тук белмәс. 
Ачның ачуы яман. 
Ашаган белми, тураган белә. 
Ашаганда колагың селкенсен, эшләгәндә йөрәгең җилкенсен. 
Ашаган малда өмет бар. 
Ашап туймаганны, ялап туймассың. 
Ашау эшне калдырмый. 
Ашка каршы - аш, ташка каршы - таш. 
Ашлаган җир аш бирер. 
Ашыккан - ашка пешкән. 
Аю “аппагым”, керпе “йомшагым” дип әйтә ди (баласына). 
Аягың тәпелдәмәсә, авызың чәпелдәми. 
Аңламый сөйләгән авырмый үләр. 
Байлык сөйдерер, ярлылык көйдерер. 
Байның эше фәрман белән, ярлыныкы моң-зар белән. 
Бака бакылдап, телчән такылдап туймас. 
Бакырны күпме ешсаң да алтын булмас. 
Бала - бавыр ите. 
Бала баласы балдан татлы. 
Бала итәктә чакта сөйдерә, итәктән төшкәч көйдерә. 
Бала күздән, адәм сүздән зыянлый. 
Балалы өй - базар, баласыз өй - мазар. (мазар - зират) 
Баланы биләүдән, хатынны тәүдән өйрәт. 
Баласы елак булса, анасы чирак була. (чирак - ныклы) 
Бал “бал” дисәң бер бетә, бармак тыксаң - гел бетә. 
Балык башыннан чери. 
Барлы булсаң - гөл сибәрләр йөзеңә; ярлы булсаң - көл сибәрләр күзеңә. 
Бар чагында - бүредәй, юк чагында - шүредәй. 
Батырга да ял кирәк. 
Батыр ярасыз булмый. 
Батыр яуда сынала. 
Батыр үлеме - марҗадан. 
Баш исән булса, бүрек табылыр. (яисә: күткә ыштан табылыр) 
Башка килгән телдән килә. 
Башлаган эш - беткән эш. (Ташлаган эш - үткән эш.) 
Башыңа төшсә башмакчы булырсың. (башмакчы - мәчет ишек төбендә башмак алып торучы) 
Без капчыкта ятмый. 
Беләге бар берне егар, белеме бар меңне егар. 
Белмәгәннең беләге авыртмый. 
Белмәү гаеп түгел - белергә теләмәү гаеп. 
Бер бала - мең бәлә. 
Берегүдә - бәрәкәт, аерылуда - һәлакәт. 
Бер елга куян тиресе дә чыдый. 
Бер елны тартай, бер елны бүдәнә симерә. 
Бер казанга ике тәкә башы сыймый. 
Бер картлыкта - бер яшьлектә. 
Бер кискән ипи кире ябышмый. 
Бер кичкә - кер мичкә. 
Бер рәхмәт мең бәләдән коткара. 
Бер тамакны туйдырмаган ике кул корысын. 
Бер тарыдан ботка пешми. 
Бер тычкак сыер бөтен көтүне буклый. 
Бер әйт - берәгәйле әйт. 
Берәү өчен берәү - баганага терәү. 
Берәү үлми берәү көн күрми. 
Беренче коймак төерле була. 
Беткәнне бетерү - савап. 
Беткә үч итеп тунны утка якмыйлар 
Бирим дигән колына чыгарып куяр юлына. 
Бит күрке - күз, тел күрке - сүз. 
Бишектәге бишкә төрләнә. 
Брат братның көтү көткәненә рад. 
Букка тимә, сасысы чыгар. 
Букка ярамаган көрәк бук көрәргә кирәк. 
Булырдайның бугыннан билгеле. 
Бурдан кала, уттан калмый. 
Бурның бүреге яна. 
Былтыр кысканга быел кычкырмыйлар. (Г.Тукайдан) 
Бәхете яман егеткә бидәү хатын тап булыр. (бидәү - бала тапмый торган) 
Бәхетле чучканың борын очында бук булыр ди. 
Бүре баласы бүреккә салсаң да урманга карый. 
Бүре баласын үзе карасын. 
Бүредән курыккан урманга бармас. 
Вәгъдә - иман. 
Гаеп мулла кызында да була. 
Диндә - иман үрнәк, көндә - Иван үрнәк. 
Дус башка, дошман аякка карар. 
Дусның искесе, хатынның яңасы яхшы. 
Дусын дус - исәбем дөрес. 
Дөнья куласа - әйләнә дә бер баса. 
Дөрес сүзгә җавап юк. / Туры сүзгә җавап юк. 
Дөя дә бүләк, төймә дә бүләк. 
Дүрт аяклы ат та абына. 
Егет булса мут булсын, ике күзе ут булсын. 
Егет кешегә җитмеш төрле һөнәр дә аз. 
Егетлек кадерен карт белер. 
Егет сүзе бер булыр. 
Егет әйтер - кыз булсын, кызлар әйтер - үз булсын. 
Еламаган балага ими каптырмыйлар. 
Елан чаккан җептән куркыр. 
Елыйсы килгән бала атасының сакалы белән уйный. 
Еракка яшерсәң, якыннан алырсың. 
Ерактагы кояш җылырак. 
Запас эчне тишми. 
Зыянчы песинең күзе елтырый. 
Иелгән башны кылыч кисми. 
Ике яхшы дошман булышмас. 
Икәү белгәнне ил белә. 
Ил авызына иләк каплап булмый. 
Илгәзәк бозау ике сыер имә. 
Илдә чыпчык үлми. 
Ил төкерсә, күл булыр. 
Илчегә үлем юк. 
Имгәк аяк астында. 
Ир - баш, хатын - муен. 
Ир бирмәк - җан бирмәк. 
Ир-егетнең эчендә җигүле атлар ятыр. 
Иренгән ике эшләр, саран ике түләр. 
Ирне ир иткән дә хатын, хур иткән дә хатын. 
Иртә уңмаган кич уңмас, кич уңмаган һич уңмас. 
Иртәгәсе өчен ишәк кайгырган. 
Ир уңган булса, хатын елдам була. 
Исереккә диңгез тубыктан. 
Искегә тисәң, исең китәр. 
Иске яңаны саклый. 
Исәндә сыйламаган үлгәндә еламый. 
Исәр ипкә килмәс. Юләр юньгә килмәс. 
Ит изгелек - көт явызлык. 
Ит күрмәгәнгә үпкә тансык. 
Итәктән төшкәч - җитәккә. (баланың мәшәкате үсә төшү белән бетми) 
Ишле байгыш байны басар. (байгыш - мескен) 
Иясе ыжламый самавыры чыжламый. 
Йомшак агачны корт баса. 
Йөзгә карап йөз ояла. (бай кырында юмарт кылануга карата) 
Йөзем суы эчкән - йөз суын түккән. 
Йөргән аякка җүрмә иярә. (җүрмә - кыска камчы) 
Йөргән таш шомара, тик яткан таш мүкләнә. 
Калган эшкә кар ява. 
Каләм изгегә тартыр. 
Капкан саен калҗа булмый. 
Кара ипине җиксенсәң, кара көнгә калырсың. (җиксенү - ялку, өнәмәү) 
Кар астыннан карга бугы да табылмый. 
Кара халык - кара сарык. 
Карама беләкккә - кара йөрәккә. 
Карап карарбыз, дигән ди бер сукыр. 
Карга каргага "йөзең кара" дигән ди. 
Карга каркылдап кына кар яумый. 
Карга күзен карга чукымый. 
Картлык - шатлык түгел. 
Кая барсаң да кара сакалың артыңнан калмый. 
Кем арбасына утырсаң, шуның җырын җырларсың. 
Кемнең кулында - шуның авызында. 
Кем эшләми - шул ашамый. 
Керереңнән алда чыгарыңны уйла. 
Керәшеннең акылы - керәле дә чыгалы. 
Кеше булган кешенең һәр нәрсәдә эше бар. 
Кешегә баз казыма - үзең төшәрсең. 
Кешегә калган көнең - караңгы төнең. 
Кешегә ышанма, бозга таянма. 
Кеше күңеле пыяла, нык кагылсаң уала. 
Кешене тыңла, үзеңнекен эшлә. 
Кеше сүзе кеше үтерә. / Кешенең бер сүзе кеше үтерә. 
Кеше тычты - күтем кызды. 
Кеше хәлен кеше белми, үз башына төшмәсә. 
Киенә белми киенгән - оят җире күренгән. 
Китап - белем чишмәсе. 
Киткән кыздан пумала курка. (алып китәр дип) 
Кияүдән кайткан кыз кайта килгән яудан яман. (кайта - кабат) 
Киңәшле эш таркалмас. 
Коега төкермә, суын үзең эчәрсең. 
Корал эшләр, ир мактаныр. 
Коры кашык авыз ерта. 
Кул кулны юа, кул битне юа. 
Кунак - хуҗаның ишәге. (хуҗа ни әйтсә шул) 
Кунак ашы - кара-каршы. 
Кунак булсаң, тыйнак бул. (килә белсәң китә бел) 
Кунакта яхшы, өйдә биш битәр. 
Курыкканга куш күренә. 
Курыкканны эт абалый. 
Кыз баланың абруе кыл өстендә, кылдан төшсә - юл өстендә. 
Кыз, кымыз, кубыз - шайтанга өч кулавыз. (кулавыз - арадашчы) 
Кыз мактала эш белән, түгел энҗе теш белән. 
Кызның яры кырыктыр, ише чыкса юлыктыр. 
Кырык мирнең көен көйләгәннән бер арбаның чөен чөйләгәнең артык. 
Кырык эт арасында бер этнең койрыгы бот арасында. 
Кыскалыкта - осталык. 
Кыңгыр эш кырык елдан соң да беленер. 
Кәҗә дә мал, баҗа да туган. (яисә: Кәҗә мал түгел, баҗа туган түгел.) 
Кәҗәсе түгел - мәзәге кыйбат. 
Көзге катык, көмеш кашык - кызым белән киявемә; язгы катык, ярык кашык - улым белән киленемә. 
Көлке көлә килә - артыннан куа килә. 
Көн күрмәгән көн күрсә, көндез чыра яндырыр. 
Көнче көн күрмәс. 
Көчек булсаң да кечек булма. 
Көчең барда эшлә, тешең барда тешлә. 
Көчленеке закон. 
Көчле яман түгел - үчле яман. 
Күздән ерак - күңелдән ерак. 
Күз курка - кул йолка. 
Күл болганыр - бер тонар, ил болганыр - бер тынар. 
Күп йөрегән ни белер? Күп укыган - шул белер. 
Күп кызлы йортта су булмас. 
Күп сүз бозау имезә, күткә таяк тигезә. / Күп сүз - юк сүз. 
Күпкә китсә бал да ачы. 
Күпне белсәң, тиз картаерсың. 
Күпне теләсәң, аздан коры калырсың. 
Күрәчәгең булса, күркә талап үтерер. 
Күрәчәкне күрми гүргә кереп булмый. 
Күрмәгәннең күрәсе килә, күргәннең качасы килә. 
Күрше ашы - күңел хушы. 
Күрше хакы - Алла хакы. 
Күршенең тавыгы да күркә булып күренә. 
Күршенең теле шеште - бәләсе безгә төште. 
Күңел күзең күрмәсә, маңгай күзе - ботак тишеге. 
Май ашаган карга да кышлый, бук ашаган карга да кышлый. 
Майда туның калдырма. 
Майламасаң таба купмый. 
Май чүлмәге тышыннан билгеле. 
Мактанчыкның арты ачык. 
Мал да ашаган җиренә кайта. 
Мал иясенә охшар. 
Малың булса - көтүче, җөнең булса - тетүче табылыр. 
Машина җитә әдәм башына. 
Матурлык туйда кирәк, акыл көн дә кирәк. 
Морҗаң кыек булса да төтене туры чыксын. 
Мулласы нинди - мәхәлләсе шундый. 
Мулла янында мулла бул, юрга янында юрга бул. 
Мулла әйткәнне кыл, кылганны кылма. 
Нечкә билле эшкә җилле. 
Ни чәчсәң, шуны урырсың. 
Ният иткән - морадына җиткән. 
Нужа калач ашата. (ягъни нужа күрми калач ашамыйсың) / Нужа печән ашата. (ягъни шул хәлгә дә җиткерә) 
Олы йортка ни кирәк - кечесенә шул кирәк. 
Олы кеше - солы төше. 
Оста барда кулыңны тый, чәчән барда телеңне тый. 
Очкыннан ялкын кабына. 
Оясында ни булса, очкынында шул булыр. 
Пешкәнче көтсәң, төшкәнче дә көт. (яки: Пешкәнче көткән - төшкәнче көтмәгән) 
Сабанда сайрашмасаң, ындырда ыңгырашырсың. 
Сабыр иткән - морадына җиткән. 
Сабыр төбе сары алтын. 
Сакал агармый акыл керми. 
Сакланганны саклармын, дигән ходай. 
Сакның сагы ятар, саксызның башы ятар. 
Санаулы көн тиз үтә. 
Сантыйга акыл кирәкми. 
Саулык - иң зур байлык / Саулыгым - байлыгым. 
Сереңне ачма дустыңа - дустың сөйләр дустына. 
Сигез сыер асраганчы, симез сыер асра. 
Син дә мулла, мин дә мулла - атка печән кем сала? 
Солсыз сапка сылтар. 
Сукыр күп күрер, саңгырау күп ишетер. 
Сукырның теләгәне - ике күз. 
Сукыр тавыкка бар да бодай. 
Сыер дуласа аттан яман. 
Сыерның сөте - телендә. 
Сыйлаганда су эч. 
Сыйламага сыең булмаса, сыйпамага телең булсын. 
Сыйлы кунак - сыенда, сые беткәч - өендә. 
Сыйлы көнең - сыер. 
Сәбәпсез яфрак та селкенми. 
Сөзгәк сыерга ходай мөгез бирми. 
Сөйдергән дә тел, көйдергән дә тел. 
Сөйләшә белмәгән авыздан тыча белгән күт яхшы. 
Сөймәгәнгә сөйкәлмә. 
Сүзең көмеш булса, эндәшмәвең алтын. 
Сүтек ертыктан көлгән ди. 
Тавык төшенә тары керә, ашамаса - тагы керә. 
Тазның тазы бетсә дә, табы бетми. 
Таз таранганчы туй таралыр. 
Тамак тамугка кертә. 
Тамугка күнеккән оҗмахка чыдамас. 
Тамчы тама-тама таш тишә. 
Тартай теленнән табар. 
Татар акылы төштән соң. 
Татар бар җирдә хәтәр бар. 
Татарга тылмач кирәкми. 
Татар түрә булса, чабатасын түргә элә. (тупас гадәтләрен калдырмый) 
Тау белән тау гына очрашмый. 
Ташның олысын дус ташлый. 
Таяк ике башлы. 
Тели белсәң - теләк, тели белмәсәң - имгәк. 
Тереләрнең кадерен бел, үлгәннәрнең каберен бел. 
Терсәкне тешләп булмый. 
Тиле тиккә кызыгыр. 
Тиле “тиле” дигән саен тигәнәк буе сикерә. 
Тимерне кызуында сук. 
Тимер тоткан тилмермәс. 
Тишекле таш җирдә ятмас. (ир табылыр) 
Тозсызны күзсез дә сизә. 
Тормыш ул - яши белсәң кубыз кебек, белмәсәң - дуңгыз кебек. 
Тотылмаган - бур түгел. 
Туган җирдән туйган җир яхшы. 
Туйга барсаң туеп бар. 
Туйда тукмак та бии. 
Туй үпкәсез булмый. 
Турысын әйткән - туганына ярамаган. 
Туры сүзгә җавап юк. 
Тыйнаксызның эше дә җыйнаксыз. 
Тырышкан табар, ташка кадак кагар. 
Тычканга - үлем, песигә - көлке. 
Тәбәнәк агач ботакка бетәр. 
Тәвәккәл таш яра. 
Төлкенеке төнлә торган ди... (вакытсыз эш кузгатуга карата) 
Уенга алданып туемнан калма. (туем - ашау, туклану) 
Уеннан уймак чыга. 
Уеңны уйдырып әйт. 
Узган гомер кире кайтмый сулар үргә акса да. 
Уйнап әйтсәң дә уйлап әйт. 
Укыган кеше - чукынган кеше. 
Уку - энә белән кое казу. 
Улым, сиңа әйтәм - киленем, син тыңла. 
Унга бар - уңганчы бар. 
Урау булса да юл яхшы (шадра булса да кыз яхшы). 
Уртак малны эт җыймас. (җыймас - ашамас). 
Урыс баеса - чиркәү сала, татар баеса - хатын ала. 
Урысның “уже” дигәне - утыз көн. 
Усал булсаң асарлар, юаш булсаң басарлар. 
Утсыз төтен булмый. 
Утыз улың булганчы, усырак ирең булсачы. 
Хаклык сөйгәнне халык сөймәс. [басым соңгы сүздә] 
Халык әйтсә хак әйтер. 
Харам килгән әрәм китәр. 
Хатын-кызга акыл кырыктан соң керә. 
Хатын-кызның чәче озын, акылы кыска. 
Хатыны юкның якыны юк. 
Хезмәтенә күрә хөрмәте. 
Хисаплының малы исәпле. 
Ходай бүрегә бәхет бирсә, тешен сындырып бирә ди. 
Хуҗасы тарсынса, кунагы тартыныр. 
Хәерчегә якты чырай күрсәтсәң, ямаулык сорый. 
Хәерчегә җил каршы. 
Хәерченең акчасы әтәч булып кычкыра. 
Хәйләсез дөнья файдасыз. 
Хәрәкәттә - бәрәкәт. 
Чакырган җиргә бар, куган җирдән кит. 
Чакырган җиргә бармасаң, чакыруга зар булырсың. 
Чебен дулап тәрәзә ватмый. 
Чиләгенә күрә капкачы. 
Чирен яшергән - үлгән, бурычын яшергән - бөлгән. 
Чир китә - гадәт кала. 
Чит илдә солтан булганчы, үз илеңдә олтан бул. 
Читне макта - илеңдә тор. (Шәһәрне макта - авылда тор.) 
Чыбыкны пеше чакта бөгәләр. 
Чыкмаган җанда өмет бар. 
Чынлап еласаң, сукыр күздән дә яшь чыга. 
Чүбек чәйнәп май чыкмас. 
Ырдыкныкы - шырдыкка. (җиңел килгән малны юк-барга туздыру тур.) 
Ыспай ялтырар, эчтән калтырар. 
Эт авызыннан сөяк алып булмый. ("Алырсың, эт авызыннан сөяк!") 
Эт котырса, төнгә табан. 
Эт күңеле - бер сөяк. 
Эт оясында көчле. 
Этсез куян тотып булмый. 
Эт симерсә иясен тешли. 
Эт талашмый кавышмый. 
Эт тапса - аеры ашар, егет тапса - бергә ашар. 
Эт чаба дип бет чаба. 
Эт - эткә, эт - койрыкка. 
Эт этлеген итәр. 
Эт эченә сары май килешми. 
Эт өрер - бүре йөрер. 
Эше барның ашы бар. 
Эшлегә сәгать җитми, эшсезгә сәгать үтми. 
Эшләгәнең кеше өчен булса - өйрәнгәнең үзең өчен. 
Эшләмәсәң эш көне - ни ашарсың кыш көне? (колхоз мәкале) 
Эшчән бәхетен эшендә күрер, ялкау бәхетен төшендә күрер. 
Эшчәнгә эш язган. 
Эшчән әмәлен табар, ялкау сәбәбен табар. 
Юаштан юан чыга. 
Югарыга карап фикер ит, түбәнгә карап шөкер ит. 
Юл азабы - гүр газабы. 
Юлга чыксаң юлдашың үзеңнән яхшы булсын. 
Юлдан алда юлчы, өйдән алда күрше белеш. 
Юлчыга янчык та авыр. 
Юләр белән тапма да, өләшмә дә. 
Юләр "җиңдем" диер, акыллы "юл куйдым" диер. 
Юрганыңа күрә аягыңны сузасың. 
Ябага тайны хурлама - язга чыкса ат булыр. 
Язгы көн ел туйдыра. 
Язмыштан узмыш юк. 
Ялагай ялап туеныр. 
Ялгыз башка кайда да бер - таң ата да кич була. 
Ялгыз башым - тыныч колагым. / Ач тамагым - тыныч колагым. 
Ялгыз кеше - ялсыз кеше. 
Яман кыздан яу бизәр. (яу - яучылар, димчеләр.) 
Яманнан ярты кашык (аш кала ди тәлинкә төбендә). 
Ямьле булса да торган җир, сагындыра туган җир. 
Яратуга тарыма, тарысаң арыма. 
Ярлы башым - әрле башым. 
Ярлы бурлыкка чыкса, ай болыттан чыга. 
Ярлы кешенең акчасын яман товар бетерә. 
Ярлы кеше яманыр, яманыр да куаныр. 
Ятып калганчы, атып кал. 
Ят ярлыкамый, үз үтерми. 
Яудан соң батыр күбәя. 
Яшең җитмеш - эшең бетмеш. 
Яхшы башын иңкәйтер, яман артын туңкайтыр. 
Яхшы булсаң сөярләр, яман булсаң төярләр 
Яхшылыкка яхшылык - һәр кешенең эшедер, яманлыкка яхшылык - ир кешенең эшедер. 
Яхшы сүз - җан азыгы, яман сүз - баш казыгы. 
Яшең җитсә кырыкка, артың китә шырыкка. 
Яңагының алына карама - атасының малына кара. 
Яңа себерке шәп себерә. 
Яңгыр - бай йөрәген яндыр. 
Яңгыр яуса - ялкауга ял. 
Әйткән сүз - аткан ук. 
Әйтсәң - сүз, төртсәң - күз. 
Әләк төбе - һәлак. 
Әҗәлдән дару юк. 
Өе биек - өйрәсе сыек. 
Өеңдәген күршедән сора. 
Өй дәрте - дию дәрте. 
Өйләнмәгән егеткә ни кылса да килешә. 
Өй салуның ние бар - мүклисе дә чутлыйсы. (чутлау - стенаны юнып тигезләү) 
Өй эчендә ничәүсең - бер-береңә мичәүсең. 
Өлеше барның өмете бар. 
Өләшчегә - өч өлеш. 
Өметсез - бер шайтан ди. 
Өндәүле кунак мендәрле, өндәүсез кунак өнәмсез. (өндәүле(сез) - чакырулы(сыз)) 
Өсәккә кермәгән исәпкә керми. 
Өч тиенлек куян - биш тиенлек зыян. 
Үги үз булмас. 
Үз агасын агаламаган кеше агасын агаламас. 
Үз күлмәгем үземә якын. 
Үзе егылган еламас. 
Үзе юкның күзе юк. 
Үзеңә тимәгән елан мең яшәсен. 
Үзеңнеке - үзәктә. 
Үксез бозау асрасаң - авызың-борының май итәр; үксез бала асрасаң - авызың-борының кан итәр. 
Үлгән артыннан үлеп булмый. 
Үлгән сыер сөтле була. 
Үлгәч тә өч көнлек эш кала. 
Үләттән калсаң да [калган булсаң да] рәттән калма. 
Үлә яткан арысланның бер сарыклык көче бар. 
Үпкән-кочкан - җилгә очкан. (яшьлек мавыгулары тур.) 
Үткән эшкә - салават. / Үткән эштән төш яхшы. 
Җан биргәнгә юнь биргән. 
Җан җәннәт тели - гөнаһ җибәрми. 
Җан тартмаса, кан тарта. 
Җаны теләгән - җылан ите ашаган. 
Җете кызыл тиз уңа. 
Җиде кат үлчә, бер кат кис. 
Җил агач башыннан, бәлә әдәм башыннан йөри. (сайлап килми) 
Җир астыннан юл булмас. (үлгәнче күрешеп калырга) 
Җот кешегә кот кунмас. (җот - ашауга комсыз) 
Җылыга җылан ияләшә. 
Җылы сөяк сындырмый, суык җанны тындырмый. 
Җылы сүз җан эретә. 
Җырның җыртыгы юк. (җырның эчтәлеге җырлаучыга кагылмый) 
Һәркемнең кулы үзенә таба кәкре. 
Һөнәрле үлмәс, һөнәрсез көн күрмәс.

khalkym-minem.ucoz.ru

Хезмәт һәм ял

 

Эш-хезмәт. Аның вакыты, сыйфаты һәм нәтиҗәсе. Күмәк эш, өмә

Авызындагы тешенә бакма, кулыннан килер эшенә бак.

Авыр эшкә беләк бар, кыю эшкә йөрәк бар.

Агач - җимеше белән, кеше - эше белән.

Аз сөйлә, күп эшлә.

Алтын утта сыналыр, адәм эштә сыналыр.

Башланган эш - беткән эш.

Бер калган эш кырык елга калыр.

Бетмәгән эш - пешми калган җимеш.

Бүгенге эшне таңга калдырма.

Данның төбе - хөрмәт, хөрмәтнең төбе - хезмәт.

Җимешне вакытында аша, эшне вакытында эшлә.

Казганган каз ите ашаган, казганмаган кара ипи дә тапмаган.

Калган эшеңә кар явар.

Кем эшләми, шул ашамый.

Кошның матурлыгы төсе белән, кешенең матурлыгы эше белән.

Күмәк эш үрчемле булыр.

Маңгай тире эшнең сыйфатын яхшырта.

Мич башында ятып икмәк булмас.

Плансыз эш - тозсыз аш.

Сүз күп җирдә эш аз була.

Тик торганга шайтан таягын тоттырган.

Тирләп эшләсәң, аш тәмле була.

Үткән эш кире кайтмый.

Хезмәт төбе - хәзинә.

Хезмәте каты - җимеше татлы.

Эч пошуның дәвасы - эш.

Эш батыры - ил батыры.

Эш башына юньсез кеше килсә, эш кирегә китәр.

Эш бүре түгел - тешләмәс.

Эш кешене төзәтә, ялкаулык - боза.

Эш сөйгәнне ил сөйгән.

Эше юк әтәч булып кычкырыр.

Эшең калса иртәгә, чуан чыгар җилкәңә.

Эшле кешегә иң зур җәза - тик тору.

Эшле килер - эш арттырыр, эшсез килер - эш калдырыр.

Эшлегә көн җитми, эшсезгә көн үтми.

Эшлисе килмәгәннең эче авыртыр.

Эшләгән туңмас, эшләмәгән уңмас.

Эшләмәсәң эш көне, ни ашарсың кыш көне.

Эшләп ашасаң, арыш ипиеннән дә күмәч тәме килә.

Эшләп баю гаеп түгел, көчләп баю гаеп.

Эшләп үлмәссең, чирләп үләрсең.

Эшне башлаганда ахырын уйла.

Эшне башлама, башласаң, ташлама.

Эшне сөйсәң - үз анаң, сөймәсәң - үги анаң.

Эшсез бәхет табылмый, табылса да тагылмый.

Яратмаган эш авыр була.

Яратып эшләгән эш куаныч китерә.

Яхшы эш үз-үзен мактый.

 

Аз эшли, аз эшләсә дә күп тешли.

Аның эше тауга каршы тәгәри.

Аш дигәндә - ашыгыр, эш дигәндә - башын кашыр.

Аш дигәндә - җан-фәрман, эш дигәндә - юк дәрман.

Аш янында ат кебек, эш янында эт кебек.

Ашаганда мин телсез, эшләгәндә мин өнсез.

Ашка дисәң - Зәбидә, эшкә дисәң - юк өйдә.

Башлаганда эшне үзем генә башлаган идем, бетергәндә өмә белән дә бетереп булмый.

Гали үз эшендә, Вәли үз эшендә.

Исеме олы, эше коры.

Кулы берне эшли, теле икенчене сөйли.

Кулы эштән бушамый, эше эшкә охшамый.

Миннән киткәнче, иясенә җиткәнче генә эшләү.

Нечкә билле, эшкә җилле.

Тик тә тормыйм, бик тә кырмыйм. Тирләмәдем-пешмәдем, эшләдем дә эшләдем.

Эш бетте, көлтә җыясы гына калды.

Эш дигәндә мин бармам, аш дигәндә мин калмам.

Эшкә булса - уф табаным, ашка булса - китер табагым.

Эшләп түгел, кешнәп ярый.

Эштә - эшләки, сүздә - сандугач.

 

Эшкә өйрәнү, һөнәр, осталык, эш җае, корал

Акыл күпкә җиткерер, һөнәр күккә җиткерер.

Башта үзең өйрән, аннан кешене өйрәт.

Белгән белгәнен эшләр, белмәгән бармагын тешләр.

Белгән һөнәр иңсәне басмый.

Егет кешегә җитмеш төрле һөнәр дә аз.

Корал эшләр, кул мактаныр.

Коралда кырык кешенең көче бар.

Начар останың коралы үтми.

Оста барда кулың тый, остаз барда телең тый.

Оста кулда балта да - пәке.

Осталык - иң зур байлык.

Үзе эш белмәгән кешене өйрәтергә оста булыр.

Һәр эшнең дә җае бар, ботканың да мае бар.

Һөнәр ашарга сорамый, үзе ашата.

Һөнәр иясе бай булмас, бай булмаса да ач булмас.

Һөнәр - кулдагы алтын беләзек.

Һөнәр утта янмый, суда батмый торган хәзинә.

Һөнәрле булу гәүһәрле булудан мең артык.

Һөнәрле - ком өстеннән көймә йөргезә.

Һөнәрсез яшәү кәҗә савып гомер итү белән бер.

Шәкерт булмый оста була алмассың.

Шәкерт эшне күп бозар, бер көн остадан узар.

Эшең торса - бер тәңкә, өйрәнүең - мең тәңкә.

Эшли белмәгән кулга шырпы керер.

Эшләгәнең атаң илә анаңа, өйрәнгәнең - үзеңә.

 

Белмәгән эше юк, кинәндергән төше юк.

Боткам пешә май белән, эшем бара җай белән.

Кеше алдында мин оста, икәү калсак, ул оста.

Эшләгән эше юк, тик торган төше юк.

Эшләмәгән эше юк, рәхмәт дигән кеше юк.

Эшләмәгән эше юк, җан тындырган төше юк.

 

Тырышлык-ялкаулык, уңганлык-юньсезлек

Авыру бер үләр, иренчәк көн дә үләр.

Бака лайлы җир эзли, ялкау җайлы җир эзли.

Булган кешенең көрәге утын кисә.

Булдыклы кеше таштан икмәк чыгарыр.

Дөньяда иң кызганыч - эшкә ялкау кеше.

Иренгән ике эшләгән, һаман эше пешмәгән.

Иренгәннең йөрәгенә мүк үсәр.

Иренчәк «иртәгә эшлим» дияр.

Иренчәк кеше - утырып та арый.

Кулыннан килмәгән күркә асрарга керешер.

Матурлык туйда кирәк, эшчәнлек көн дә кирәк.

Пышлыккан - мич башында кыш чыккан.

Сигез көн гомергә тугыз көн тырышлык кирәк.

Сәләтсез сәнәк сындырыр, көчсез көрәк сындырыр.

Тырышкан ил узар, тырышмаган тузар.

Тырышкан табар, ташка кадак кагар.

Тырышканның даны чыга, иренгәннең җаны чыга.

Тырышлык - зурлык, ялкаулык - хурлык.

Тырышлыкның иң зур дошманы - ялкаулык.

Тырышның тире чыкканчы ялкауның җаны чыгар.

Уңган кеше баскан җирендә ут чыгара.

Уңган кеше кулына туфрак учласа алтын итәр.

Уңмаганның эте кырын карап йөгерер.

Фәкыйрьлек ялкау кеше өендә аяк бөкләп утыра.

Һәр авыруга дәва бар, ялкаулыкка дәва юк.

Эшкә тырышмаган эш башына менәргә тырышыр.

Эшлеклене мал басар, эшлексезне йокы басар.

Эшчән бәхетне эшендә күрер, ялкау бәхетне төшендә күрер.

Юньсез бер көн мамык тазартса, өч көн сакалын тазартыр.

Ялкау бер эш эшли белә - чалкан ятып мышный белә.

Ялкау кеше - ярты кеше, уңган кеше - алтын кеше.

Ялкау киндерәсен ураганчы, тырыш эшен бетерер.

Ялкау утырып йоклый, ятып эшли.

Ялкау яткан җирдән әвен сугар.

Ялкауга кояш та вакытында чыкмый.

Ялкауга көн дә бәйрәм.

Ялкауга эш кушсаң, ул сиңа акыл өйрәтер.

Ялкауга яңгыр иң беренче төшә.

Ялкауның җиренә бодай чәчсәң, билчән үсә.

Ярлылык тырыш кешенең тәрәзәсеннән караса да, ишегеннән керә алмас.

 

Былазау белән этләч - пар килгәннәр инде.

Йә уңасың, йә туңасың.

Тырыштым - таудан аштым.

Уңганлыгы ялкаулыгы белән генә беленми.

Уңса да үзе, туңса да үзе.

Үзе кылалмый, кылган кешене күралмый.

Һәммә кеше корт тапкан, безнең Әхмәт тик яткан.

Ялкау тамыры юанайган. Ялкауга ял килде.

 

Эш һәм ял, йокы. Бәйрәм һәм уеннар

Ай саен бәйрәм булмас, көн саен туй булмас.

Бал татлы, балдан бала татлы, баладан йокы татлы.

Батыр, бирешсә дә, көрәшми мәйданны бирмәс.

Берәүләргә көн дә бәйрәм, көн дә туй, берәүләргә көн дә сагыш, көн дә уй.

Ирмәк куган - бәлагә, хезмәт куган - казнага.

Йоклаган йокы тапкан, йокламаган елкы тапкан.

Йокы мәчегә тансык.

Йокы - ялкауның бәлеше.

Йокы ястык теләми.

Казынган казна табар, йоклаган йокы табар.

Көн дә бәйрәм арт ачар, ел да бәйрәм бит ачар.

Көн - эшләргә, төн - йокларга.

Күп уен яхшы булмас, аю кашка булмас.

Сабан туе - атлыныкы, туй - тунлыныкы.

Таң йокысын йоклаган - бәхетен йоклаган.

Уен карын туйдырмас.

Уенга алданып, туемнан калма.

Уйна да көл, исәплә дә бел.

Уйнавын уйна, эшең турында да уйла.

Уйнарсың - уен кебек, утырырсың - чуен кебек.

Хезмәт ит тә мактан, уйнап көл дә шатлан.

Эш беткәч, уйнарга ярый.

Эше юк кешегә көн дә бәйрәм.

Эшләп акча тап, рәхәтләнеп ят.

Эштән соң - ирмәк, эш бетмәсә - имгәк.

Аяк өсте йоклап йөрү.

Әле бит бу уены, шуннан соң булыр дуены.

Безнең урамда да бәйрәм булыр әле.

Бәйрәмдә ачка үлгән, челләдә катып үлгән.

Көн дә бәйрәм, көн дә туй, көн дә ширбәт, көн дә куй.

Олы бәйрәм, кече туй.

Сезнең илдә көн дә бәйрәм, көн дә туй, безнең илдә көн дә сагыш, көн дә уй.

Сигез көнгә тугыз бәйрәм.

Ул йоклаганда хет туй уйна.

Элеккедәй эшем юк, бәйрәмдәгедәй ашым юк.

tazbash.ru

Мәкальләр һәм әйтемнәр

Бөркет батырлык хакына түгел тамак хакына корбан эзли.
Карга булып тугач каргылдарга гына кала.
Тау биегрәк булган саен ераккарак күз ташлап була.
Көн күрке – кояш, күңел күрке – уйлар.
Бөркет куян барда тычкан эзләп маташмый.
Тау биегрәк булган саен аннан егылып төшү куркынычы да арта.
Таза агач төрткәнгә генә аумый.
Юл тузансыз булмас.
Арысланнар туенганда шакаллар да өлешсез калмый.
Урманга адашам дип кермиләр.
Ташкын су ярны җимерә, көнчеллек җанны кимерә.
Каргылдаганчы сайрау яхшырак.
Еланга шуышырга, бөркеткә очарга язган.
Тауны буйсындырмакчы иде дә үргә дә менеп җитә алмады.

Ташбака адымы белән генә булса да алга баруың хәерле.
Ат урынына сыер җигеп ерак китеп булмый.
Сандугач сайрап, кеше сөйләп күңелен бушата.
Ат җигелеп, кеше бөгелеп эшли.
Тәртә арасындагы атны тыңлатуы җиңел.

Эт кебек түзем, ат кебек эшчән булсаң иде.
Татарга ат тәүге мәхәббәте кебек кадерле.
Татарга һәйкәлне канатлы атка атландырып куярга кирәк.

Дөнья атлы татарны гына таный.
Кошлар күп булса да сайраганнары сирәк.
Өнендә куян да тыныч.
Әтәч быргысыз да яңгыратып кычкыра.
Сатуга куелган мал түгел – мактама мине.
Ишәк аңгыра һәм күндәм булганга әзмәвердәй адәмнәрне үз сыртына атландырып йөртә.
Эт белән мәчене үзара килештерәм дип азаплану – чалбарны баш аша киергә маташуга тиң юләр гамәл.
Кояш яктысы үтәлмәгән урыннар да бар.
Бөркет батырлык хакына түгел тамак хакына корбан эзли.

Күк һәм җир

Күк йөзе, кояш, ай, йолдызлар
Авызыңны ач та айны әйт, күзеңне ач та көнне* әйт.
Ай белән кояш берәр генә була.
Ай бер тулышканнан соң кире кайтыр.
Ай гел болыт артында гына тормый.
Ай — тулгач кителә.
Ай якты да, җылытмый.
Ай яктыртканда, йолдыз күренми.
Айга карап адашсаң, атыңны Тимерказыкка* бәйлә.
Айны итәк белән каплап булмый.
Акбүзат йолдыз*, Күкбүзат йолдыз*, Тимерказык бер ялгыз.
Батып барган кояш туып килгән айга кырын карый, имеш.
Җидегән йолдыз җиде әйләнә, Тимерказык урынында.
Җыен йолдыз җыелса да, яктылыгы айдай юк.
Йолдызны күз бик күрә дә, кул җитми.
Кая барсаң да, бер кояш.
Кое төбеннән караучыга күк бәләкәй, энә тишегеннән карау-чыга дөнья бәләкәй.
Кояш барда йолдыз күренми.
Кояш бик зур да, аны капларга кечкенә болыт та җитә.
Кояш кермәгән өйгә врач керер.
Кояш та тапсыз булмый.
Кояш югында ай да яктырта.
Кояш юк — көн юк, көн юк — тереклек юк.
Кояшка балчык атма, пычрагы үзеңә төшәр.
Кояшны култыгыңа яшерә алмассың.
Кояшның кадере баегач сизелә.
Кызарып чыккан кояшны болыт каплый.
Күк үзенең яхшылыгын җиргә төшерә.
Күк җиргә яхшылык яудырса, җир күккә тузан туздыра.
Күккә төкерсәң, битеңә төшәр.
Күләгәдә таш та мүкләнә.
Тулган ай — тураган ит.
Түбәң күктә булса да, аягың җирдә булыр.
Чыкмаган кояшка кызынма.
Ярканат яратмый дип, кояш чыкмый тормый.
Яхшыга да бер кояш, яманга да бер кояш.
Яшь ай кимүдән курыкмас.

Ай бирде, кояш күпсенде.
Ай кебек калыкты, кояш кебек балкыды.
Ай кояш булса, кеше өстенә чыгып карамас иде.
Ай күргән, кояш алган, җил очырып киткән.
Айның ундүртенче кичәсе кебек.
Бер кояшта киндер киптергәннәр.
Кояш куянга атланган чак.
Күк бер синең баш турында гына түгел.
Күккә баксам - күк ерак, җиргә баксам - җир каты.
Күккә менсәң - аягыңнан тартыр, җиргә керсәң - колагың нан тартыр.
Күктән көткән, җирдән тапкан.
Мин карыймын кояшка, кояш карый Кодашка.
Өстенә кояш чыгармый.

Җир өсте: ком, балчык, таш, тау, дала һ. б.

Авыр таш, кузгатсаң, җиңеләя.
Арттан атылган таш тубыкка тия.
Ашусыз булса — таудан биз, үткелсез булса — судан биз.
Баткак бакага килешер.
Башыңа төшсә, түмгәккә дә сәлам бирерсең.
Биек тауның башы — якын, төбе ерак күренә.
Биек тауның түбәсен күр дә төбенә барма.
Җир астыннан йөргән еланны да сизәләр.
Җир бастырыгы — тау, тау бастырыгы — таш.
Җир чокырсыз булмас, урман киексез булмас.
Җире байның иле бай.
Җирле — җирендә, җикән — күлендә.
Искә алмаган түмгәк чана аудара.
Йөргән таш шомарыр, яткан таш мүкләнер.
Кара җир астында кара елан да туйган.
Каты җиргә казык кермәс.
Коры җирдә чана да шумый.
Кешегә баз казыма, үзең төшәрсең; казысаң, тирәнрәк ка¬зы — чыга алмассың.
Кешегә таш атсаң, үз маңгаеңа тияр.
Ком җыелса — чүл була, су җыелса — күл була.
Кырык ел яңгыр яуса да, мәрмәр ташка су үтмәс.
Күренгән тау ерак булмас.
Күренмәс түмгәк ат өркетә. Олы ташны кече таш белән оралар.
Сазлык җир — җәйләүгә, кыска җеп бәйләүгә ярамый.
Тау билгесе таш булыр.
Тау булгач, чокыры булыр.
Тау нихәтле биек булса да, кичүе булыр.
Тауга карап, тау булмассың, түмгәккә карап, уба булмассың.
Тауга менүе кыен, төшүе ансат.
Тауны тәкә сөзеп җимерә алмый.
Таш белән атканга аш белән ат.
Таш чүлмәккә бәрелсә дә, чүлмәк ватыла; чүлмәк ташка бәрелсә дә, чүлмәк ватыла.
Ташны таш белән ваталар, тимерне тимер белән игиләр.
Ташны ташлыйсы җиңел, күтәрәсе авыр.
Тишекле таш җирдә ятмас.
Тын сазда корт күп була.
Урал таудай тау булмас, Урал аша су булмас.
Уралның бер ташы тимер, бер ташы алтын.
Ышанган тауда киек юк.
Чокырны икене казы, үзеңә дигәнен — тирәнрәк.
Ялгыз таш — кала булмас.
Япанга чыксаң, япанча ал.
Яткан таш астыннан су да акмый.

Аңа әйткәнче бер ташка әйтсәң, таш җанланыр иде.
Җиде кат җир астына керсә дә эзләп табар.
Җир безне басканчы, без җиргә басып калыйк.
Канатлы очып җитмәс җир, кайгаклы* җитеп басмас җир.
Комнан аркан ишү. Куеныңда таш саклау.
Муенга тагылган таш булдың.
Ослан тавы күренә.
Тузандайны тубалдай итү.
Тауга каршы сикерү.
Тауны талкан итү.
Таш астында көн күрер.
Таш астыннан чыккан.
Таш өстендә таш калмау.
Ташка тамга салган.
Тәбәнәк булса да, тавым бар.
Төтен тавы тоттыру.

Казылма байлыклар, аларны үзләштерү

Алмазны алмаз белән кисәләр.
Алмазны балчык арасына ташласаң да, алмаз булыр.
Алтын саз төбендә дә ялтырый.
Алтын туфракка аралаш чыгар.
Алтын чермәс, тимер тузмас.
Алтынны коя белмәгән эретер, тирене или белмәгән черетер.
Алтынчының бер органы — тимерченең мең органы.
Асыл таш зур булмас.
Бакыр зур булса да, комган төбе ямыйлар, алтын кечкенә булса да, күкрәккә кадыйлар.
Бакырны никадәр юсаң да, алтын булмас.
Бармаган җирдә бакыр бар, күрмәгән җирдә көмеш бар, алмаган җирдә алтын бар.
Бриллиант кара таштан чыгар*.
Булат булатны тишми.
Ватык гәрәбәдән туфрак яхшы.
Гәүһәр кечкенә булса да, бәясе зур.
Дәрья төбендәге энҗедән тау башындагы таш артык.
Җәүһәр кадерен җәүһәрче белер.
Иске тимерне сакласаң, алтын булыр.
Калайны күпме шомартсаң да, көмеш булмас.
Калын сандал чүкечтән курыкмас.
Кара алтын — җир мае, аның белән ил байый.
Кургашны көмеш дигәннәр, эрегән дә төшкән.
Күк тимер кайрау белән алмаз булмас*.
Тимер булса, алтын да табыла.
Тимере бар тилмермәс, каены бар кайгырмас.
Тимерне кызуында сук, балыкны уйнаганда тот.
Тимерче кулында тимер балавыз кебек эрер.
Тимерче тимерне бөксә дә ирке, сукса да ирке.
Тимерчегә күмерче юлдаш.
Ышкылмыйча асылташ та ялтырамый.
Энҗене эт муенына такмыйлар.
Энҗенең эт муенында кадере юк.
Эшләгән тимер ялт итәр, эшләмәгәнен тут басар.

Алтын эчендә йөзү.
Коеп куйган кургашын.
Типсә тимер өзәрлек, басса бакыр өзәрлек.
Чүкеч белән сандал арасы.
Эш күп — күмер аз, оста күп — тимер аз.

Сулар: чишмә, кое, елга, күл, диңгез һ. б.

Агыйделнең аръягында — бер энәгә бер сыер, барып карасаң — чүп тә юк.
Агымга каршы йөзеп булмый.
Аккан су кире кайтмас.
Аккан суга монтар* юк.
Аулак күлгә бака хуҗа.
Ашыккан су диңгезгә җитмәс.
Бата торган — еланга да тотына.
Батсаң, таза суга бат.
Бер су белән генә торып булса, балык кармакка капмас иде.
Бер тамчыдан диңгез булмый.
Бик шәп аккан чишмәнең башы якын була, имеш.
Болганган су тирән күренер.
Болганчык суда балык тотарга яхшы.
Бәкедән күпме бу чыкса да, казан булмас.
Дәрьядагы балык сатылмас.
Диңгез янында кое казымыйлар.
Диңгездә су кыйбат.
Диңгезне шырпы белән болгатып булмый.
Диңгезнең дә чиге бар, елганың да яры бар.
Елга күпме боргаланса да, диңгезгә төшәр.
Елганың башы комлы булса, тамагы да комлы була.
Ерактагы су белән сусын канмый*.
Идел кичмичә аягыңны киптермә.
Идел күрми итек чишмиләр.
Ишегалдыннан аккан суның кадере юк.
Кайда су чыкса, коены шунда казыйлар.
Кечкенә елга ташыса, кичү бирмәс.
Кешегә кое казысаң, үзең буе казы.
Килегә салып су төймиләр.
Коега таш ташлау җиңел, алуы авыр.
Коега төкермә, кайтып су эчәрсең.
Күл булса, бака борынын тыгар.
Күл тамчыдан җыела.
Күл тирән булган саен балыгы күп.
Күл шайтансыз булмый.
Нократның* бер ташы көмеш, берсе бакыр.
Сай елга шалтырап ага, тирән елга — тавышсыз.
Су башыннан болгана.
Су чокыр җиргә җыелыр.
Су язып май төшмәс.
Су һәр нәрсәне агарта, йөз карасын агарта алмый.
Суга баткан — саламга ябышкан.
Суда балык адашмас.
Суда көймә эзе беленми.
Суны ут алмас, алтынны тут алмас.
Суның кадере чишмә корыгач беленә.
Сусыз җиргә йорт корма, утсыз* җиргә ил корма.
Ташкыны кайтса да, юшкыны калыр.
Ташыган диңгез дә кайта.
Тонык күлдә корт була, корт булмаса, чурт була.
Черек бау белән коега төшмә. Чулманны* чуманга утырып кичмиләр.
Эчмәм дигән коедан өч әйләнеп су эчәрсең. Эчмәс җирдә су бар, якмас җирдә ут бар.
Яхшы суны ерак түкмиләр.

Аның күле тирән.
Араларыннан су да үтми.
Аңа диңгез тубыктан.
Баскан эздән су чыгара.
Бер кашык су белән йотарлык.
Диңгездән чыктым, коега баттым.
Идел күреп сусыз үлгән.
Идел чыкканчы балтасын бирә, Идел чыккач сабын да тот тырмый.
Ике тамчы су кебек.
Салкын су белән майлау.
Су күрмичә чабуын күтәргән.


Үсемлекләр
Үлән, гөмбә, гөл, чәчәк һ. б. Печән эше
Ак алабута - ачлык елның бодае.
Аксыргак бар җирдә ат үлмәс.
Актамыр атка булган үчен сабаннан алыр.
Алабута орлыгы булганчы, солының саламы бул.
Әрекмәнем: кызу капса - яулыгым, баш авыртса - саулыгым.
Әрем төбенә гөл үсмәс.
Бер чәчкә яланны матурламый.
Бер үк чәчәктән корт - бал җыя, елан - агу җыя.
Берәү печәнне чалгы белән чаба, берәү дуга белән чаба.
Вакытсыз ачылган гөл тиз сулар.
Гөл булса, гөлгә куан, гөле булмаса, бөресенә куан.
Гөл төбенә кычыткан үсми.
Гөлен яраткач, чәнечкесен дә ярат.
Гөмбә яңгырдан туймас.
Елына бер балтырган ашамаган кешенең эче кортлар, имеш.
Камыш, суда утырса да, бар үләннән элек корый.
Камышны үз күлеңнән ал.
Корыган камыш ерактан тавыш бирер.
Кылган башы юкка кымшанмый.
Кырмавык үзенә тигән һәркемгә ябыша.
Көчләп ачкан чәчәкнең исе булмас.
Күбәдән- чүмәлә, чүмәләдән - кибән.
Матур гөл чәнечкеле була.
Матур чәчәкне кырау тиз ала.
Олы юлга үлән үсми.
Печән чабып җыелмый, тарап җыела.
Сарана төбендә суган ятыр.
Сары мәтрүшкә алтмыш төрле авырудан, көрән мәтрүшкә җитмеш төрле авырудан дәва.
Сырланның үзен өзсәң дә, тамыры кала.
Сәнәге кыйбат түгел, җәпләкәсе кыйбат.
Тигәнәк арасына кермәгәнгә тигәнәк иярми.
Тигәнәк арасында үскән чәчәктән саклан.
Тигәнәк булып аякка кадалганчы, гөл булып якага кадал.
Тигәнәк чәчеп бодай ура алмассың.
Тик торганнан чыкан чакмый.
Умырзая, яфрагыннан алда, чәчәген күрсәтер.
Үлән башыннан корыр.
Үсәсе чәчәк таптауда да үсә.
Һәр гөл үз сабагында чәчәк ата.
Һәр гөлнең үз исе бар.
Чабучылар начар булса, печән аз чыга.
Чалгы тавышы чыга башласа, яңгыр ява башлый, ди.
Чәчәкле гөл кадерле була.
Чәчәк булган җирдә бал була.
Чүмәлә көеңә кибәнгә үрелмә.
Чүп җыйсаң - чүмәлә, чүмәлә җыйсаң - богыл.
Шайтан таягына кырау тими.
Эргәзембай - яз күрке.
Эт эчәгесенең очы-башы булмас.
Яшь үләндә арык мал да уйнаклый. Яңа чалгы каты чаба.
Абага чәчәк атканда.
Баскан җиреңә үлән бетте.
Гөмбә белән шалканны аера алмау.
Ку үләнгә үрт салу.
Көлдән гөл булган, гөлдән көл булган.
Сәнәк белән көрәкне аера алмау. Сәнәк-көрәк кулдан китте. Сәнәктән көрәк булган.
Тилебәрән орлыгы ашаган.
Урак белән печән чабу.
Эскерттән ишек эзләү.
Әрем белән тәрем булып яшиләр.
Үлән арасыннан ут йөртмәк. Үләннән ашак, судан тонык.
Һәммәсе дә бердәй, бакчадагы гөлдәй.


Агач
Авам-авам дигән агач йөз яши.
Агач аеры үссә дә тамыры бер.
Агач кайсы якка кыек булса, шул якка авар.
Агач нинди генә биек булса да, тамыры җирдә булыр.
Агач урманнан ерак үссә дә, шунда таба сыгыла.
Агач утырткан ага булган.
Агач хәтта үзен кисүчегә дә күләгә бирә.
Агач яшь вакытында яхшы бөгелер.
Агач үз ихтыяры белән урманын ташламый.
Агач үз урынына егыла, таш бик ерак тәгәри.
Агачны яшьлектә бөк.
Агачны үстерергә илле ел, кисәргә биш минут кирәк.
Агачның аскы ботаклары өскеләрен күтәрешә.
Агачның башын киссәң төбе калыр.
Агачның корты эченнән булыр.
Агачның тамырына балта чабып, яфрагы белән дус булма.
Агачның яфрагы төбенә төшә.
Агачтан яфрак төшми тормый.
Асылсаң асыл асыл агачка, егылсаң егыл мамык түшәккә.
Бер агачның шаулавы илгә яңгыр яудырмас.
Бер агачта ике кайры булмас.
Бер шыгырдаган агач гомер буе шыгырдый.
Ботаксыз агачның күрке юк.
Иелгән агачка үрмәләү җиңел.
Йомшак агачны корт басар.
Карт агач үзеннән-үзе корыр.
Каты агач шарт сынар, черегән агач кырык ел чыдар.
Корт баскан черек ботакны кисеп ташлыйлар.
Кыеш агачның ботагы туры булмас.
Кыйшык агач төзне бозар.
Кәкре үсеп картайган агачны төз итеп булмый.
Күмәк агач давылдан курыкмас.
Тамыры ерак агачның гомере озак.
Тотынган агачыңның тамыры нык булсын.
Туры агачның күләгәсе дә туры була.
Хур күргән агачың гүр өстеңә күләгә булыр.
Чүлгә кое казыган - бер саваплы, сазга күпер салган - ике саваплы, юлга агач утырткан - өч саваплы.
Шыгырдавыклы агач озак чыдар, шыгырдамаган тиз сынар.
Шәрә агачтан ышык көтмә.
Ялгыз агач урман булмас, ялгыз кирпеч курган булмас.
Ялгыз агач җилдә тиз сына.
Ялгыз агачны җил борган, күмәк агач җилне борган.
Яман агачка асылынганчы, яхшы агач үзеңне бассын.

Агач арасыннан урман күрмәгән.
Агачтан сандугач кына ясамый.
Ике агач арасында адашу.
Яфрак астына керү.

Агач төрләре
Бер каенның күләгәсе бөтен илне капламас.
Бәрмәчлектән йөзем булмас.
Имән агач - каты агач, каен агач - чырагач.
Имән агачының иелгәне - сынганы.
Имән бик каты агач та, аның да яфрагы саргая.
Имән күмере исле булыр.
Имән чикләвеге алмагач төбенә тәгәрәми.
Каен агач тал булмас, каен суы бал булмас.
Каен тузына масаер, имән үзенә масаер.
Каены бар кайгырмас, тимере бар тилмермәс.
Карагайның көле күп, имәннең күмере күп.
Карама агачы - каршы агач.
Карышып үскән караманы турайталмассың.
Кечкенә имәндә ботак күп була.
Корыган тирәк су янында да яшәрмәс.
Куба тал шарт сынар, сары тал йөгенеп калыр.
Нарат - башыннан, имән - төбеннән корый.
Нарат төз карап үсәр, өянке өя ләп үсәр.
Озын тирәкнең күләгәсе төбенә төшмәс.
Тал ком ярата, усак дым ярата.
Тик торган караулы тирәккә тимиләр.
Тирәк, ни юан булса да, пычкыдан котылмас.
Тирәкнең, тамыры черемичә, яфрагы саргаймый.
Тубылгы агач зур булмас, тубылгыдан өй булмас.
Чатлы-ботлы - карама булыр, шарт-шорт янган - у булыр.
Чикләвек агачы эчтән чери.
Чикләвек җыйганда җиләккә бармыйлар.
Юкәнең чәчәге - бал, кабыгы - юкә, череге - дару, агачы - сөян.
Ялгыз каенга кош кунмас.
Яшь каенга терәлеп, карт каен кырык ел яшәгән.
Ватылмый торган чикләвек.
Ике тирәк бер төптә, ике төймә бер җептә.
Карама көленә утырту.
Кеше чикләвек җыярга барганда, ул җиләк җыярга б«|
Кәкре каенга терәтү.
Тузга язмаганны сөйли.
Чикләвегемнең төше юк, сезнең кебек кеше юк.
Юкә агачка атландыру. Юкәдә икән чикләвек.

Җиләк-җимеш агачлары
Агач, җимеше күп булган саен, ныграк иелер.
Агачны кем утыртса, җимеш шуныкы.
Агачта җимеш арткан саен, ботагы күтәрелми.
Агачы кыек булса да, алмасы тәмле була.
Аланда үскән балан әче була.
Алма агачыннан ерак төшми.
Алма ничек пешкән - эргәсенә шулай коелып төшкән.
Алма теләсәң, агачыннан күз алма.
Алмалары булмаса, алмагач гаепле түгел.
Алманы үстерү кыен, черетү ансат.
Алманың асылын аю ашый, чикләвекнең төшен корт ашый.
Алманың кызылына алданма.
Алмасын ашарсың - агачын кисмә.
Аяз елны алма күп, явым елны гөмбә күп.
Балан бал белән тәмле, бал балансыз да тәмле.
Бер агач ике төрле җимеш бирмәс.
Бер черек алма бөтен йөкне черетә.
Буласы җимеш чәчәгеннән билгеле.
Җиләк бердән җыйнала.
Җимеш ашыйсың килсә, чәчәген өзмә.
Җимешен аша, бакчасын сорама.
Җимешле агач зур булмый.
Җимешнең асылын эт ашый.
Җимешсез агачка таш атмыйлар.
Кызыл алманың эче кортлы булучан.
Кулың җиткән ботакның алмасын өз.
Миләш дигән җимеш авыздан - су, күздән яшь китерер, имеш.
Өлгергән өрек сабагында тормый.
Сау алма саптан төшми.
Сусыз агачта сусыл җимеш пешмәс.
Тиз пешкән җимеш тиз чери.
Нәр җимешнең үз корты бар.
Чәчәк күрсәтмәгән агачтан җимеш көтелмәс.
Шомырт чәчәк аткан вакытта кызлар җилкенә, балан чәчәк аткан вакытта балык сикерә.
Яфракка карап, алма санама.

Алма пеш, авызыма төш.
Алмалары суга туенган.
Аңа бит алма - шалкан, ком - талкан.
Кеше бакчасына таш ату.
Кипкән җимеш күк куырылган.
Миләш диеп капкан идем, балан булып чыкты бу.
Пешмәгән җимештән катмаган как.
Яңа җимеш, иске авыз.

Урман
Бер агачтан унау үскән, ун агачтан урман үскән.
Кәкре агачсыз урман булмас.
Урман авызы тар булыр.
Урман артындагы күренә, борын астындагы күренми.
Урман бүресез, тау куянсыз булмас.
Урман - колак, кыр - күз.
Урманга кер, ботакка кадалма.
Урманга кергәнче чыгар юлыңны кара.
Урманга утын ташылмый, коега су салынмый.
Урманда агач күп, сайлый башласаң яраклысы юк.
Берсе урманга, берсе тугайга киткән.
Урман чытырман, качсам тоттырмам.
Урманда урынсыз, кырда койрыксыз.
Урманы үсмәгән, агачы кисмәгән.

Һава торышы: җылы-суык, җил-давыл, явым-төшем һ. б.
Артка калган болыт яумый үтәр.
Ачлыкка түзеп була, суыкка — юк.
Аяз-аяз көннәрдә җиләк җыяр аппагым, болыт-болыт көннәрдә урак урыр аппагым.
Аяз көннең яшененнән курык.
Батканга яңгыр куркыныч түгел.
Бер болыттан боз да явар, кар да, яңгыр да явар.
Болытсыз яңгыр булмас.
Вак яңгыр чылата.
Давыл алды тын була.
Давыллы болытның явымы аз.
Дәрьяга яңгыр яуганнан ни файда.
Җил алдан булса — битең туңдырыр, арттан булса — туның туздырыр.
Җил исми яфрак селкенми.
Җил кай якка иссә, камыш шул якка борылыр.
Җил чәчсәң, давыл урырсың.
Җил җелеккә үтәр.
Җил җилләми, томан ачылмый.
Җилгә каршы төкермә, битеңә төшәр.
Җилгә сәнәк белән каршы тормыйлар.
Җилдән килгән, җилгә киткән.
Җиле булгач, бураны булыр.
Җилне төтен кумый, җил төтенне куа.
Җилнең эше суырмак, утның эше куырмак.
Җылы сөяк сындырмый, салкын җанны тындырмый.
Иртәнге яңгыр төшкә хәтле.
Кар астыннан карга тизәге дә табылмас.
Кар башын кар ашый.
Кар матур да, аякны туңдыра.
Кар яуганда салкын булмый, кар киткәндә суыта.
Кара суык кардан яман.
Кара җиргә кар яуса, карны күрү бер зәвык; кара җирдән кар китсә, җирне күрү бер зәвык.
Кардан гөмбә эзләмә.
Карның базга салганы да бетә.
Кары калын кышның үләне калын булыр.
Кары эресә дә, бозы кала.
Каты давыл тиз туктар.
Килмәгән болыт, яумаган яңгырга чиләк тотмыйлар.
Кызуы да пешерә, суыгы да пешерә.
Көзге бозның көзге калынлыгына да ышан, язгы бозның ястык калынлыгына да ышанма.
Күк күкрәмичә «алла» димиләр.
Күкрәгән болытның явымы аз.
" Ләйсән — рәхмәт яңгыры.
Ләйсән суын җиде ел сакласаң, энҗегә әверелә, имеш.
Суык белән эт — сәләмәгә үч.
Суык төлке тунлы кешегә сәлам бирә, ертык тунлы кешенең куенына керә, имеш.
Тама-тама күл булыр, тузан-тузан тау булыр.
Тамчы кечкенә генә — таш тишә.
Тамчы тамса да, диңгезгә су файда. Тамчыдан качкан явымга юлыгыр. Тамчысыз диңгез булмый. Томан төшә — җимешләр пешә.
Узган болытны тотып булмый.
Хәерсез болыт диңгезгә явар.
Чык суы матур булса да, сусын кандыра алмассың.
Шаулы яңгыр тиз үтәр.
Шәп яуган яңгыр җиргә сеңми.
Явым теләсәң, давылына да чыда.
Ярыктан кергән җил усал була.
Яумасаң да, күкрә.
Яшен яшьнәгәндә зур агачка сыенма.
Яшене хәтәр булса да үтәр, артыннан күкрәве яман.
Яңгыр көтсәң, кар явар.
Яңгыр яуганда чиләгеңне тотып кал.
Яңгыр үткәч, артыннан ябынча белән йөгермиләр.
Яңгырга чыланган тамчыдан курыкмас.
Яңгырда чапсаң, корыда печән җыярсың.
Яңгырдан качып, дәрьяга төшкән.
Яңгырдан соң тузан да басыла.
Яңгыры булсын димә, шифасы булсын диген.

Араларыннан җил дә үтми.
Аяз көндә яшен сугар.
Аяз көнне бар, болытлы көнне юк.
Аҗаган кайнаган урын.
Бер караганда ал да гөл, бер караганда җил-давыл.
Җил белән симертү.
Җил искән якка аву.
Җил кайсы яктан исә, ул да шул яктан кисә.
Җил ягына салам кыстыру.
Җил-яңгыр тидермәү.
Җилгә җиленләп, бозга бозаулап.
Кара болыт булып йөрү.
Кызыл кар яуганда.
Көн явым — ят та юрганың ябын.
Миңа дисә: ни эссе түгел, ни суык түгел.
Салкынга өшетми, кайнарга пешерми.
Сафура бураннары кубару.
Сиңа җил дә юк, яңгыр да юк.
Төкерек җиргә төшмәслек салкын.
Чыландык та киптердек, яңгыр безне нишләтсен.
Яумаган яңгырга балаган кору.

eco.tatarstan.ru

Рухи сыйфатлар, холык-гадәт, әдәп-әхлак

 

Чын кеше булу, әдәп, оят, намус, дәрәҗә, җан, йөрәк, күңел, дәрт-дәрман, батырлык-куркаклык

Абруй - ирнең куәте.

Ак күңелленең аты армас, туны тузмас.

Акчаң булмаса да, вөҗданың булсын.

Алтын җирдә ятмас, яхшы исем илдә ятмас.

Ат айда сыналыр, адәм елда сыналыр.

Ат үләр - ияре калыр, адәм үләр - даны калыр.

Аю өнендә көчле, куркак - өендә көчле.

Адәмне адәм иткән - әдәп.

Адәмнән олы ат юк, ипидән олы аш юк.

Әдәпле кеше солтан, әдәпсезнең бите олтан.

Әҗәле җиткән бер үләр, абруе киткән көн дә үләр.

Әрсез кеше сумала булып сыланыр.

Байлык белән торылмый, холык белән торыла.

Батыр бер үләр, куркак мең үләр.

Батыр булсаң - йөрәктән, көчле булсаң - беләктән.

Батыр куркак булудан курка.

Батыр туса - ил бәхете, яңгыр яуса - җир бәхете.

Батырлыкта матурлык.

Бозылган илне батырлар төзәтер.

 

Вөҗданы пакь - йөзе ак.

Гайрәт иткән - таулар тишкән.

Даныңны җуйганчы башыңны жуй.

Дөнья йорты тар булса да, күңелең киң булсын.

Җаның олы булса, һәр эшең олы.

Җаның сау булса - авырумын димә, тәнең сау булса - ярлымын димә.

Исем кешене бизәми, кеше исемне бизи.

Исемеңне ташка язма, ил йөрәгенә яз.

Йөрәгең тимердән булса, хәнҗәрең агачтан булса да ярый.

Казан карасы китә, намус карасы китми.

Кеше алдында кем дә гөл, кеше артында намус бел.

Кеше булган кешенең кеше белән эше бар, кеше булмаган кешенең кешедә ни эше бар?

Кеше булу кыен түгел, кешелекле булу кыен.

Кеше карбыз түгел, чиртеп белә алмыйсың.

Кеше үз кадерен белми кадирун кадерне белмәс, былбылдан үзгә кошлар гөлстан кадерен белмәс.

Кеше холкын күзәт, үзеңнекен төзәт.

Кешедән оялмаган кешенең йөзе олтан.

Кешенең холкы күркәм булса - тереклеге хуш була, холкы явыз булса - тереклеге буш була.

Киемең киң булганчы күңелең киң булсын.

Куркак ашта батыр, кыю эштә батыр.

Куркак гомергә батырлык турында сөйләр.

Куркак кеше үз күләгәсеннән дә курка.

Курку үлемнән коткармый.

Курыкканга куш, койрыгы белән биш.

Курыкканга куян да аю булып күренә.

Кыюлык - ярты бәхет.

Күзе сукырга юлдаш бул, күңеле сукырга юлдаш булма.

Күркәм кием тән зиннәте, күркәм холык җан зиннәте.

Күңел каралыгын бернинди сабын да агарта алмый.

Күңел ярлылыгы кесә ярлылыгыннан начаррак.

Күңеле ачыкның юлы ачык.

Күңелең иркен булса, бәхетең киң булыр.

Намус җаннан кадерле.

Намусы таза кеше ишек шакудан курыкмый.

Оялмаган боермаганны ашаган.

Оялмаган кеше өчен оятлының йөзе кызарыр.

Оят юкта иман юк.

Оятның теше булмаса да кимерә.

Пычак ярасы китә, намус карасы китми.

Теләгең саф булса, тормышыңда тап булмас.

Тәвәккәл таш яра, таяк баш яра.

Тәвәккәлдә тау көче бар.

Тәвәккәллек белән батырлык бер чишмәдән чыгар.

Төсең кара булса да, күңелең ак булсын.

Холкы бозык кешенең фикере дә бозык була.

Холкы начардан дуслары качар.

Холыкны дәвалау җәрәхәтне дәвалаудан авыррак.

Холыксыз кеше койрыксыз көймәгә охшый.

Шикле шикләнер, чикмәнен бөркәнер.

Яман ат белән торганнан яхшы ат белән үлгән яхшырак.

 

Ат тартмаслык оят, үгез тартмаслык гаеп.

Аты олы, кабыргасы коры.

Адәм дисәң - коны юк, хайван дисәң - йоны юк.

Әрле Мәликәгә коры тәлинкә.

Байлыгым булмаса, намусым бар.

Җаным тыныч, ярмам - арыш.

Исемем илдә, урыным түрдә.

Кечесендә әдәп юк, олысында бел ек юк.

Киемең кеше күркесе, фигылең кеше көлкесе.

Оялса - үз бите, биртелсә - үз биле.

Оят белән алыш-биреш бетү.

Сарык янында батыр, батыр янында сарык.

Үгет бездән, әдәп белү үзеңнән.

Үз күләгәсеннән үзе курыккан.

Үзе әдәпсез, киеме сәдәпсез.

Үзе курка, үзе йолка.

 

Акыл, аң, акыллылык һәм акылсызлык

Аз булса да, үз акылың булсын.

Акча ярлысыннан акыл ярлысы яман.

Акыл байлыгы - тузмас байлык.

Акыл булса, юл бар.

Акыл - тезген, холык - ат, тезгенеңне белеп тарт.

Акыллы атын мактар, кыланчык үзен мактар.

Акыллы сүзен «мин» дип башламый.

Акыллы уйлаганчы, тиле сугып ега.

Акыллы өйрәнер, ахмак өйрәтер.

Акыллыга ишарәт, акылсызга бишәр әйт.

Акыллының аты да армый, туны да тузмый.

Акылсыз, атка менсә, атасын танымас.

Акылсыз калудан ике күзсез калганың артык.

Ахмак көндез шәм ягар, мае беткәч кичен айга багар.

Ахмакка биргән киңәш далага аткан ук кебек.

Ахмакны алтынга мансаң да ахмак.

Бер ахмакның соравына унике акыллы җавап бирә алмый.

Бер юләр югалтканны йөз акыллы таба алмас.

Битеңне бизәмә, акылыңны бизә.

Диванага кайгы да бәйрәм.

Дуракка доктор даруы дәрман бирмәс.

Дөядәй алтының булганчы,төймәдәй акылың булсын.

Ике чабата бер кием, ике җүләр бер тиен.

Иләктә су тормый, юләрдә сүз тормый.

Исәр яңа тунын кисәр, иске тунын ямар.

Исәр үзе атланган ботакны үзе кисәр.

Йөз акыллыны бер тинтәк саташтырыр.

Кешенең акылы - эшеннән, гыйлеме сүзеннән беленер.

Матурлык туйда кирәк, акыл көн дә кирәк.

Тиле белән тапма да, өләшмә дә.

Тиле белән яшәгәнче, акыллы белән бергә үл.

Тиле, «тиле» дигән саен, тигәнәк буе сикерер.

Тиле түрен бирмәс.

Тиле үзен-үзе мактар, ялкау үзен-үзе аклар.

Тинтәк белән мал тапканчы, акыллы белән югалт.

Тинтәк ике кәҗәсен берьюлы суяр.

Тинтәк тегелмәгән итеген мактар.

Тинтәкнең йә кулы тынмас, йә теле тынмас.

Үз илендә юләр булган читтә акыллы булмас.

Үзе сөйләр, үзе көләр - шулдыр юләр.

Юләр бармак күрсәтсәң дә көлә.

Юләр белән серләшмә, усал белән телләшмә.

Юләр «җиңдем» дияр, акыллы «юл бирдем» дияр.

Юләрне уңга борсаң, сулга йөгерер.

 

Акыл сатма, үзеңә калмас.

Акыл теше чыккан инде.

Акыл чәчләре башын ташлаган.

 

Акыл өләшкәндә абзар артында калган.

Акыл өләшкәндә кершән буянып калган.

Акылың алтын булса да, үзең бакыр.

Аның акылы керәле дә чыгалы.

Атайдан яшь калдык, акылдан буш калдык.

Әллә юләрлек, әллә үҗәтлек.

Бармакка чорнарлык та акылы юк.

И юләр, юләр, мәче казыр, эт күмәр.

Ни акыллы, ни тиле, ни булса да икеле.

Ни чүмәлә, ни зурат, ни акыллы, ни дурак.

Өй артында килесе, килесе янында тилесе.

Син акыл җыйганда мин дә таш санамадым.

Үз акылым үземдә, кеше акылы теземдә.

Юмарт-саран, канәгать-комсыз.

Җитез-акрын, тискәре, ваемсыз, астыртын, ялагай

Азның кадерен белмәгән күпнең кадерен белмәс.

Акрын барган аттан узган, йөгереп барган тайдан калган.

Акрын барган куян артыннан җиткән.

Акрын баскан ат булган, ашыкмый йөргән ир булган.

Акрын ишсәң - бау булыр, арбаң-чанаң сау булыр.

Алдыңда ялагай булган артыңда алабай булыр.

Арыш тора саламда, акча тора саранда.

Астыртын астан кисә, өстән ямый.

Астыртын үлән астыннан ут йөртә.

Ашыгу борча тотканда гына ярый.

Ашыгыч эшкә шайтан катыша.

Ашыккан ашка пешәр, кабаланган сазга төшәр.

Бай бәхетле түгел, юмарт бәхетле.

Барына разый бул, югына сабыр ит.

Бирмәснең ашы пешмәс, казаны уттан төшмәс.

Диңгезне күмеп була, адәмнең комсызлыгын күмеп булмый.

Еланның аягын күрмәссең, саранның сыен күрмәссең.

Җитезгә йөз өлеш, йомшакка бер өлеш.

Иң батыр кеше - үз нәфесен җиңә алучы.

Канәгатьле кешедә көнчелек булмас.

Кешегә көнең төшмәсен, саранга эшең төшмәсен.

Коеның суы салкын, саранның күзе салкын.

Комсыз, абынып егылса да, бер әйбер учлап алмыйча тормас.

Комсыз, котырса, коега кармак салыр.

Комсыз тау кимереп, диңгез суын эчсә дә туймас.

Курыкма тугыз башлы еланнан, курык ике йөзле адәмнән.

Кызганган кешенең малын кызыл эт җыяр.

Күпне өмет итсәң, аздан коры калырсың.

Нәфеснең тезгене акыл кулында.

Сабыр иткән морадына җиткән.

Сабыр төбе - сары алтын.

Саран бай хәерчедән ярлырак.

Саран кеше - төпсез мичкә шикелле: аны һич тутырып булмый.

Сараннан акча сорау - үгез саву белән бер.

Саранның агачы үсмәс, үссә дә җимеше пешмәс.

Саранның яраткан ашы - күрше шулпасы.

Үзе өчен саран кешедән башкалар өчен юмартлык көтеп булмый.

Үтә мут булсаң - муеныңнан асылырсың, үтә җыбыткы бул-саң - аяк аста калырсың.

Чи тирене иләсәң, олтан булыр; нәфесен тыйган кеше солтан булыр.

Шөкранасыз кешедән икмәк-тоз кадерен белгән эт яхшы.

Юмарт кешенең морҗасыннан төтене куе чыгар.

Юмарт үз малын үзе ашар, саран малы саранның үзен ашар.

Юмартлык белән батырлык икесе бер чишмәдән ага.

Юмартлык дошманны да дус кылыр, саранлык балаларны да дошман кылыр.

Ялагай алда мактар, артта сүгәр.

Яхшы кешенең эче белән тышы бердәй була.

 

Барынча юмарт, югынча тук.

Җае килсә - күгәрчен, җайсызланса - ябалак.

Кайтсаң - кабулым бар, кайтмасаң - сабырым бар.

Күбенә түзгәнне әзенә түзәрсең.

Нәфесе бозау алачыгы кадәр.

Нәфесенең башын япмаган.

Син ашыксаң, ул кабалана.

Тулды сабыр савытым.

Тиз пешерә - чи пешерә.

Тәмгыңны тәртә буе сузма.

Тыйнаклык, мактану, мин-минлек, үзеңнеке һәм кешенеке

Башта үзен зур тоткан - соңыннан хур булган.

Үз-үзен мактаган - агач атка атланган.

Үзен-үзе белмәгәнне үгез сөзеп үтерсен.

Үзеңнеке үзеңә юмасаң да ак.

Үзеңнеке үзеңә, ай күренер күзеңә.

Үзеңә яратмаганны кешегә дә яратма.

Үктәмнең аягы күктән.

Иңкәйгәнгә иңкәй башың җиргә тигәнче, чалкаиганга чалкай башың күккә җиткәнче.

Кеше хакын хакласаң, үз хакыңны хакларлар.

Кеше үзен-үзе таныса, акылы җитешкән булыр.

Көнгегә таш атсаң, үз маңгаеңа тияр.

Кешене «мин» басканчы миң бассын.

Кешене хур тотма, үзеңне зур тотма.

Киберлек - кәрлә сыйфаты, кечелек - бәндә сыйфаты.

Купайның калпагы да калай.

Кәпәренү күркәгә килешә.

Мактанма, ат дип сыерга атланма.

Мактанчык - бүредән курыкмаган, тычканнан коты очкан.

Мактанчык кеше дәрәҗәгә менсә, баштан борыны уза, ди.

Мин-минлек - кимлек.

Тыйнакның кулы эшләр, мактанчыкның теле эшләр.

Тәкәббердән тәңре бизгән.

Тәкәбберлек - шайтан сыйфаты.

Шапырыкның арты ерык.

Эрелек артыннан хурлык ияреп йөрер.

Юкка кәпрәйгән - вакытсыз кәкрәйгән.

Берсе кешенеке, берсе күршенеке.

Гали үзенә, Вәли үзенә.

Итенепме итенә, төкермиләр битенә.

Кыланышы кырга сыймый.

Мактанма, син бәрәңге ашаганда мин дә бар идем.

Син түгел мин дә әллә кем түгел.

Сине бит тегеләр дә мактыйлар, куярга урын гына тап-мыйлар.

Уңса да үзе, туңса да үзе.

Үз кабыгына гына бикләнеп яши.

Үзегезне белегез, сәндерәгезгә менегез.

Үзенекен ялгышмый, кешенекен аңышмый.

Үзенә дигәндә үгездәй көче бар.

Үзең кайда, ямең шунда.

 

Яхшылык һәм яманлык. Яхшы, рәхимле, юаш, усал, яман кешеләр

Агач йомшагын корт басар, адәм йомшагын сүз басар.

Алтынга тут кунмас, яхшылык онытылмас.

Аю кантка булмас, усал яхшы булмас.

Бака бакылдавын куймас, яман такылдавын куймас.

Бер яхшы бар - илнең гамен йотар, бер яман бар - илнең малын йотар.

Еланның агуы телендә, яманның агуы күңелендә.

Зәнки кешегә гөл бирсәң, гөл корыр.

Игелекле эшнең иртәсе-киче юк.

Изгелек ит тә диңгезгә сал: балык белер, балык белмәсә Халик белер.

Изгелек итсәң яшер, изгелек күрсәң фаш ит.

Изгелек эшен озакка сузарга ярамый.

Ике яхшы бер сәкегә сыя, ике яман бер шәһәргә сыймый.

Йөз юу белән генә яманлык карасы китмәс.

Казанга якын килсәң - карасы йогар, яманга якын килсәң - бәласе йогар.

Кешегә яманлык теләгәнче үзеңә яхшылык телә.

Коры суык кардан яман, яман кеше яудан яман.

Кулыңнан бер яхшылык килсә, бишне кыл.

Начар кеше кеше кулы белән елан тотарга ярата.

Начарны күрмәгән - яхшының кадерен белмәс.

Туксан тугыз яхшылыгыңны белмәсләр, бер начарлыгыңны белерләр.

Усал белән каберең якын булмасын.

Усал булсаң асарлар, юаш булсаң басарлар, уртача булсаң, ил агасы ясарлар.

Усал кеше өеңә кереп ашыңны ашый, читкә чыгып башыңны ашый.

Усаллык белән баланы да җиңеп булмый.

Чүлнең камышы булмас, яманның намусы булмас.

Юаш булганчы чүп бул, чүп булганчы юк бул.

Юаш юанайса, ишеккә сыймас.

Юньсезгә майлап бирсәң, юеш дип әйтер, ди.

Юньсезне табакка төртсәң, тагаракка тартыр.

Яман арба юл бозар, яман кеше ил бозар.

Яман белән җәннәттә булганчы, яхшы белән җәһәннәмдә бул.

Яман йөремнән яхшы үлем артык.

Яман кеше утлы күмер кебек: көйдерә дә, каралта да.

Яман кешедән арт итәгеңне кисеп кач.

Яман сыйлаганны белмәс, сыер сыйпаганны белмәс.

Яман эт итәккә ябыша, яман кеше якага ябыша.

Яманга яхшылык кылсаң, «миннән курыкты» дияр.

Яманлык итәргә бер кул да күп, яхшылык итәргә ике кул да аз.

Яманны күрмәгән яхшының кадерен белмәс.

Яманны җанга санама, кәҗәне малга санама.

Яманның авызыннан елан чыгар, арбый алмый җаны чыгар.

Яманның түрендә булганчы яхшының гүрендә бул.

Яхшы атның йөреше тигез, яхшы кешенең холкы тигез.

Яхшы белән сөйләшсәң, балга шикәр каткандай; яман белән сөйләшсәң, эткә сөяк  аткандай.

Яхшы белән юлдаш булсаң, җитәрсең син моратка; яман белән юлдаш булсаң, калырсың син оятка.

Яхшы белән яман арасы - җир белән күк арасы.

Яхшы кеше ай белән көндәй: яхшылыгы һәркемгә бердәй.

Яхшы күңелленең аты армый, туны тузмый.

Яхшы төзеп куаныр, яман бозып куаныр.

Яхшы эшнең башы бул, яман эшнең койрыгы да булма.

Яхшыга иярсәң - бизәккә, яманга иярсәң - тизәккә.

Яхшылыкка яхшылык - һәр кешенең эше, имеш; яманлыкка яхшылык - ир кешенең эше, имеш.

Яхшылыкка өйрәнергә өч ел кирәк, яманлыкка - өч сәгать тә җитә.

Яхшының яхшылыгы тияр тар җирдә, яманның кәсафәте тияр һәр җирдә.

Яшерен эшләгән яхшылык яктыда бүләк алыр.

 

Аннан качкан, моннан качкан, яманчылык белән күзен ачкан.

Тыштан юаш, эчтән шайтанга юлдаш.

Ул бик яхшы кеше, ләкин йоклаганда гына.

Усалның узаманы мин булырмын.

Үтә изге, аннан да җан бизде.

Хайванга караса - казанга кертәм, ди, кешегә караса - кабергә кертәм, ди.

Һәммәсе - бодай, без - салам; барча яхшы - без яман.

Юаш дип бармагыңны авызына тыкма, бармаксыз калырсың.

Яхшыга «җаным» ди, яманга «каным» ди.

 

Турылык-хыянәт, хәләл-хәрәм, сер, вәгъдә, ачу, үпкә, көнчелек, хата. Караклык, җинаять-җәза

Авызың үпкәдә булса, кулың тоткада булсын.

Алган бер языклы, алдырган мең языклы.

Ачу - агу, йотсаң - бал-шикәр.

Ачу алдан йөри, акыл арттан йөри.

Ачу ачу китерер, ачу шайтан китерер.

Ачу йоту - тау кебек, йотып куйгач бал кебек.

Ачулы кешегә песи койрык күтәреп йөрсә дә ярамый.

Ачулының күзенә түгәрәк әйбер дә дүрт кырлы булып күренә, имеш.

Аюны җиңгән - ярты ир, ачуын җиңгән - бөтен ир.

Адәм түгел фәрештә - гөнаһсыз түгел һәр эштә.

Адәм яңлыша-яңлыша өйрәнә.

Әманәт җан саклый.

Әманәткә хыянәт - ул кешегә кыямәт.

Бер казага ике җәза юк.

Бозау урлаган үгез дә урлар.

Бур булдың - хур булдың.

Бәндә хатадан хали түгел.

Бүгенге ачуны иртәгә саклама.

Вәгъдә ителгән хәлвәдән кулга кергән серкә яхшы.

Вәгъдә - намус көзгесе.

Вәгъдәсен ашыкмый биргән кеше вәгъдәсендә торучан була.

Гаеп балтада да бар, сапта да. Гөнаһның азы да бер, күбе дә бер.

Җинаятьченең җаны уч төбендә.

Ил - угрысыз, урман киексез булмас.

Кара эшне караңгыда эшләсәң дә яктыга чыга.

Карак, урларга әйбер таба алмаса, үз бүреген үзе урлый, имеш.

Каракны яшергән кеше үзе дә карак.

Карга - каркылдап, карак карганып котылыр.

Каты яңгыр тиз ачылыр, каты ачу тиз басылыр.

Кешенең төймәдәй гаебен күргәнче үзеңнең дөядәй гаебеңне күр.

Кинәле кеше - энәле кеше.

Корт - төтеннән, гаепле - хөкемнән курка.

Кырда чалыш йөрсәң дә, кылганың туры булсын.

Кыңгыр эш кырык елдан соң да беленә.

Көнчелек гомерне кыскарта.

Өйдәге угрыдан саклана алмассың!

Су бөтен пычракны юа ала, тик хыянәтне юа алмый.

Туры утырып кырын уйлаганчы, кырын утырып туры уйла.

Турылыклы булып үлү ялганчы булып яшәүдән яхшырак.

Угры урлый, бай булып тормый.

Урлаган бер языклы, урлаткан мең языклы.

Үлгәннән соң тәүбә юк.

Үпкәләгәннең үпкәсен эчтән кыеп алып булмый.

Үпкәләүгә каршы үпкәләү - янган утка утын ташлау белән бер.

Үпкәне - ачу белән, утны май белән басалмассың.

Хаклык агачы ташка утыртсаң да корымый.

Хатаңны әйтүчене атаң дип бел.

Хәйлә сазы сеңгәлек: бер аягыңны алганчы икенчесе батар.

Хәйләкәрдән йомырка алсаң, эчендә сарысы булмас.

Хәләл тышка тартыр, хәрәм эчкә батыр.

Хәрәмнән җыелган әрәмгә китә.

Чын яхшының, ачуы булса да, үпкәсе булмас.

Энә урласаң, дөя түләрсең.

Эчтә кинә тотудан үпкә сүзне әйтеп бетергән яхшы.

Юлтый үз үлеме белән үлми, ди. Ялгыша белдең - төзәтә дә бел.

 

Ак тәүбә, кара тәүбә.

Аскакка куеп асармын, кискәккә куеп кисәрмен.

Ат урладык-тотылмадык, тавык урлап тотылдык.

Ачу килгән чак, кулда балта-пычак.

Бездә булмас гаеп, үзегездән чыкмасын таеп.

Иске хәтер, яңа үпкә.

Кәйләм үтмәсә, хәйләм үтәр. Кырыктан артык кыңгыр як.

Сорап бирмәдем, урлап күрмәдем.

Тәүбәң тукран тәүбәсе булмасын.

Теле языкка туймас, авызы азыкка туймас.

Теләге үргә тарта, языгы түнгә тарта.

Хатасы тездән, тәүбәсе билдән.

«Ып» дияргә ярамый, калка-чыга ачуым.

Язык казык башына, җавап Алла каршына.

 

 

tazbash.ru

Тел белгән - ил гизәр!: Тел, сүз турында мәкальләр

  • Акыллының теле күңелендә,

Тиленең акылы телендә.

  • Акылы кысканың теле озын.
  • Ана баланы ике кат тудыра:

Бер кат — тән биреп! Икенче кат — тел биреп!

  • Анам биргән туган тел,

Атам биргән корал тел.

  • Ана мәм биргән,

Ана тән биргән, Ана сөт биргән, Ана тел биргән!

  • Алтыда белгән ана телең алтмышта онытылмас.
  • Бик татлы булма кабып йотарлар,

Бик ачы булма — төкереп ташларлар.

  • Аягы пычрак — өй пычратыр,

Теле пычрак — кеше пычратыр.

  • Берәүнең кулы эшли,

Икенченең теле эшли.

  • Бер телдә ун хикмәт,

Ун телдә йөз хикмәт.

  • Бит күрке күз,

Тел күрке сүз.

  • Дөньяда иң татлы нәрсә дә — тел,

Иң ачы нәрсә дә — тел.

  • Әдәп башы — тел.
  • Әйткәннән тел калмас.
  • Әйтмәс җирдә авызың тый,

Кычытмас җирдә кулың тый.

  • Җабага тайның бете ачы,

Әшәке кешенең теле ачы.

  • Иле барның теле бар.
  • Иң татлы тел — туган тел,

Анаң сөйләп торган тел.

  • Инсафлының теле саф.
  • Йомшак телле бәрән ике ананы имә.
  • Кеше күрке йөз;

Йөзнең күрке — күз, Уйның күрке — тел, Телнең күрке — сүз.

  • "Кеш" дип әйтергә теле юкның күзен карга чукыр.

(Тел ул үзеңне яклау коралы булып та хезмәт итә, дигәннән.)

  • Күңеле турының теле туры.

(Төрдәше: "Күңеле расның теле рас".)

  • Озын тел елан: авыздан чыкса, муенга урала.
  • Сакауның телен әнисе белер.
  • Оста барда кулың тый,

Белгән барда телең тый.

  • Сакау сакауны үчекли.
  • Сиңа бирелгән ике колак, бер тел:

Ике тыңла, бер сөйлә, калганын үзең бел.

  • Сөяксез тел ни димәс.
  • Сүз бер көнлек, тел гомерлек.
  • Татлы тел тәхет били.
  • Татлы тел тимер капканы ачар.
  • Тел — ананың теләге,

Тел — ананың баласына иң кадерле бүләге.

  • Тел белән әйтмичә, бармак белән төртеп булмый.
  • Тел белмәгән теленнән абыныр.
  • Телгә сак бул!
  • Тел дигән дәрья бар,

Дәрья төбендә мәрҗән бар. Белгәннәр чумып алыр, Белмәгән коры калыр.

  • Теле белән күктәге айны йөртә белгән,

Кулы белән казандагы майны эретә белмәгән.

  • Теленә салынган,

Эшендә абынган.

  • Телең белән күңелеңне бер тот.
  • Телең белән узма,

Белем белән уз.

  • Телең белән фикер йөртмә,

Уең белән фикер йөрт.

  • Телеңне тезгендә тот,

Этеңне чылбырда тот!

  • Телеңне тыйсаң, тыныч булырсың.
  • Телне каләм саклый.
  • Телең ни әйтсә, колагың шуны ишетер.
  • Теле озын булмаганның гомере озын булыр.
  • Теле озын кешенең акылы кыска булыр.
  • Теле пычракның күңеле пычрак.
  • Теле татлының дусы күп.
  • Теле чибәрнең үзе чибәр.
  • Теле юкны тигәнәк талар.
  • Тел күңелнең көзгесе.
  • Тел — кылыч: тиешсез җирдә тый, тиешле җирдә кый!
  • Телделәр халык булып дөньяга чыккан,

Телсезләр балык булып дәрьяда калган, Бакылдыклар бака булып баткакта яталар, ди.

  • Телләр белгән — илләр белгән.
  • Тылмач үз җавабын үзе табар.
  • Телне тешләп өзеп булмый,

Сөйләми дә түзеп булмый.

  • Тел өчен теш төбенә утырталар.
  • Тел ташны эретә.
  • Тел Теләчегә барып кайта. (Теләче — Казан арты район үзәкләреннән берсе.)
  • Телчән теленнән табар.
  • Тәмле дә тел,

Тәмсез дә тел.

  • Төче коймак пешергән кешегә бар, төче телле кешегә барма.
  • Төче коймак тиз кикертә.
  • Туган илем — иркә гөлем,

Киңдер сиңа күңел түрем.

  • Туган телем — үз телем,

Туган илем — үз көнем.

  • Туган телне кадерләгән халык кадерле булыр.
  • Туры телем таш ярыр.
  • Ул да яхшы, бу да яхшы,

Ашаган чакта бар да яхшы, Баш коткарган тел дә яхшы.

  • Үткен тел — бәхет,

Озын тел — бәла!

  • Һөнәр алды — кызыл тел. (Кызыл тел — оста, матур тел, димәк.).

Сүзнең көче, тоткан урыны һәм төрләре[үзгәртү]

  • Авыз күрке тел, телнең күрке сүз.
  • Авызың кыек булса да, сүзең туры булсын.
  • Аз эш күп сүздән яхшырак.
  • Акыллы әйтер — юл куйдым, ахмак әйтер — җиңдем.
  • Акыллы кеше сүз әйткәндә,

Әйтер сүзен чамалар.

  • Ялган сүздә чама юк,

Дөрес сүздә чама бар.

  • Акыллы сүзгә ни җитә!
  • Алтын алма, алкыш ал.
  • Атка "на, на!" көч бирә.
  • Ачы әйтми төче юк.
  • Ашның мае бар,

Сүзнең җае бар.

  • Ашның тәме тоз белән,

Адәм яхшылыгы сүз белән.

  • Аш ташны эретә,

Ялган башны черетә.

  • Берәүнең утыны ут бөркер,

Берәүнең утыны корыга төтәр.

  • Бер сүз бер сүзне әйтә.
  • Бер ялганнан йөз ялган туган да ди, бер дөрес сүз йөзен дә бәреп еккан, ди.
  • Бер ялганны капларга тагын мең ялган табарга кирәк.
  • Бер ялган сөйләсәң — тугыз дөресеңә дә ышанмаслар.
  • Бәхәсләшеп Кытайга киткән Котаймастан кире кайтыр. (Котаймас — Казан арты авылы, хәзер Кышлау.)
  • Бәхәстә — ак карга кара карга кунган.

(Беренчеләре бу сүзне "ак кар өстенә кара карга кунган" дип укый һәм аңлый, шуңа күрә мондый хәл була дисә, икенчеләре шул ук сүзне "ак төстәге карга кошы кара төстәге карга кунган" дип аңлый һәм мондый хәл булмый дип бара.)

  • Вак яңгыр тәнгә үтә,

Вак сүз — җанга үтә.

  • Димче диңгез кичерер.
  • Дөресне ялган бервакытта да җиңмәс.
  • Дөрес сүзгә җавап юк.
  • "Дыр" белән "ди"не иккәннәр дә чыкмаган, ди.
  • "Дыр"га шалкан чәчмиләр.
  • "Дыр"га чебен дә кунмый.
  • "Әгәр"не чәчкәч "мәгәр" үскән.
  • Адәмгә иң кирәге — ягымлы чырай, җылы сүз.
  • Әйтсәң сүз чыга, төртсәң күз чыга.
  • Әйтү бер, эшләү башка.
  • Җайлы сүз җан эретә.
  • Юләрләрдән юләр сүз күбрәк.
  • Елар күздән, ялган сүздән үзеңне сакла.
  • Җылы сүз җан азыгы.
  • Изге сөйләсәң, изге ишетерсең,

Яман сөйләсәң, яман ишетерсең.

  • Ипле сүз энә саплый.
  • Иске колак, яңа сүз.
  • Ишеткән имеш,

Күргән көмеш.

  • Ишеткән күргәнгә хәбәр бирә.
  • Ишетмәсәң ишет,

Урман арты Кишет! (Кишет — Казан артындагы авыл исеме).

  • Йөз кат әйткәнче, бер кат эшләп күрсәт.
  • Йомшак сөйләгән — йомшак сөягән.
  • Кем ни генә әйтсә дә, бүре салам ашамас.
  • Кеше ышанмаслык сүзне чын булса да сөйләмә.
  • Кәбестә каргышы кәҗәгә төшкән.
  • Көн саен бер яңа сүз ишетмәсәң, колагың чукрак булыр, ди.
  • Йөрәктән чыкмаган сүз йөрәккә кермәс.
  • Кеше сүзе кешегә тансык.
  • Күз җитмәгән җиргә сүз җитәр.
  • Күңелгә килгән бер нәрсәне сөйләмә.
  • Караңгы йөздән тәмле сүз чыкмас.
  • Каты әйткән сүз каты борчак кебек, колактан кире сикерер.
  • Кошны җим белән,

Кешене татлы сүз белән ияләштерәләр.

  • Кулыннан килмәгән карганыр.
  • Өеңдәге хәбәрне күршедән,

Күршеңдәге хәбәрне күрше авылдан сораш.

  • Озын сүзнең кыскасы

Кара бодай боткасы.

  • Салкын йөзледән җылы сүз чыкмас,

Салкын мичтән җылы күмәч чыкмас.

  • Сезгә ялган, миңа чын.
  • "Сикер" дигәннең аягы сынмый, сикергәннең сына.
  • "Син беләсең" дигәндә гауга чыкмас.
  • Сөйләшмәсәң сүз чыкмас,

Чапмасаң йомычка очмас.

  • Сүз белән пылау пешереп булмый, дөге кирәк.
  • Сүздә төртү яман,

Авыруда чәнчү яман.

  • Сүз дүрт төрле: бер төрле сүз бар— бел дә сөйләмә; икенче төрлесе — белмә дә, сөйләмә дә; өченчесе — бел дә сөйлә; дүртенче төрлесе — сөйлә дә белмә.
  • Сүзең кыска булсын,

Кулың оста булсын!

  • Сүзе акның йөзе ак.
  • Сүзнең башы бозауда,

Койрыгы төлкедә.

  • Сүзне сатып алмыйлар.
  • Сүз югында сүз булсын, кодагый: ата казыгыз күкәй саламы?
  • Тозсыз сүздән тозлы ботка тәмлерәк.
  • Төче ялганнан ачы хакыйкать яхшы.
  • Тузандайны тубалдай итмә.
  • Туры сүз башта зәһәр булса да соңы шикәр;

Ялган сүз башта шикәр булса да соңы зәһәр.

  • Туры сүз бер булса да һәркемгә җитәр.
  • Туры сүзгә ант кирәкми.
  • Туры сүзгә карау юк.
  • Туры сүзне әйтергә курыкма!
  • Туры сүзнең гаебе юк.
  • Туры сүз тимерне тишәр,

Йомшак сүз кылычны кисәр.

  • "Ут" дигәннән авыз көймәс.
  • Үзе аңсыз, йөзе ямьсез, сүзе тәмсез кешедән саклан.
  • Үзе ахмакның сүзе ахмак.
  • Үзең кыек утырсаң да, сүзең туры булсын.
  • Хак сүз ачы булыр.
  • Хикмәтле сүз күп булмый.
  • Һәр ишеткәнен сөйләгән һич теләмәгәнен ишетер.
  • Чын сүзгә чак кына ялгадыңмы, ялган була.
  • Шапшак авыздан шакшы сүз чыгар.
  • Ялган белән дөнья гизәрсең, кире кайтып керә алмассың.
  • Ялган мең булса да бер хаклыкны җиңә алмый.
  • Ялганның төбе юк,

Күтәрергә җебе юк.

  • Ялган уты ел янар,

Ел янса да җылытмас.

  • Яман сөйләгән яхшы ишетмәс.
  • "Ярар" белән эш бетми.
  • Яхшыны ишетәсең килсә, яман сөйләмә.
  • Яхшы сүз аркасында адәм — адәм,

Яман сүз аркасында адәм — әрәм.

  • Яхшы сүз белән елан өненнән, чыгар,

Яман сүз белән пычак кыныннан чыгар.

  • Яхшы сүз җанга рәхәт,

Яман сүз җанга җәрәхәт.

Сүзне сөйләшә белү һәм сөйләү әдәбе[үзгәртү]

Сәлам һәм сорашу[үзгәртү]

  • Кәламнән әүвәл сәлам кирәк. (Кәлам — сүз.)
  • Ахмак сүзгә җавап юк.
  • Күп торганнан сорама, күп күргәннән сора.
  • Караган тапмый, сораган таба.
  • Ничек эндәшсәң, шундый җавап.
  • Синнән сорамаган сүзгә син җавап бирмә.

(Һәм: — Сорамаган сүзгә җавап бирмиләр.)

  • Соравына күрә җавабы.
  • Сорашканның гаебе юк.
  • Сорашкан тау аша,

Сорашмаган саташа.

  • Татлыга татлы җавап.
  • Тауга кычкыр, ул да сиңа кычкырыр.
  • Урынсыз сорау бирү ахмаклык галәмәте.

Сөйләшә белү[үзгәртү]

  • Авыз эчендә ботка пешермә.

(Сүзеңне ачык сөйлә.)

  • Агачны ега белмәгән үз өстенә егар,

Сүзне сөйли белмәгән үз өстенә сөйләр.

  • Аңламый әйтмә,

Карамый бакма.

  • Бар белгәнең сөйләргә ашыкма.
  • Беленеңне белеп из.
  • Бер әйткәнне ике әйтмә.
  • Белмиенчә сөйләгәнче, белгәннең сүзен тыңлау яхшы.
  • Әйтә белгән авызда йомычка да йомры була,

Әйтә белмәгән авызда йомырка да дүрт кырлы була.

  • Әүвәл уйла, аннан сөйлә.
  • Җебегән авыздан черегән сүз чыга.
  • Җеп турында сөйләгәч, энәсеннән башлау хәерле.
  • Сөйләсәң сүзнең маен чыгар.
  • Сөйли белмәгән авыздан телсез авыз мең артык.
  • Сөйли белгән балык тотар,

Сөйли белмәгәнне телсез балык йотар.

  • Сөйли белмәгән сүзенә батар.
  • Суксаң авырттыр,

Әйтсәң ишеттер.

  • Сүзең булса, түгәрәк сөйлә.
  • Сүз сөйләсәң, ашыкма.
  • Сөйләгәч пошыкмассың.
  • Сүз сүздән туар,

Сөйләмәсәң, кайдан туар?

  • Сүз сүзне таба.
  • Сүз — сүзнең ыргагы.
  • Сүз сөйләү һөнәр,

Сөйли белмәгән үләр.

timergalieva.blogspot.com

Мәкальләр. Зөбәер Мифтахов тупламасы



Мәкальләр. Зөбәер Мифтахов тупламасы

<== ӘЙТЕМНӘР ҺӘМ ФРАЗАЛАР

ТАТАР МӘКАЛЬЛӘРЕ

(Зөбәер МИФТАХОВ туплады)

Авызыңда кан булса да кеше алдында төкермә.

Авызың чалыш булса, көзгегә үпкәләмә.

Авырткан җирдән кул китми.

Авыр тормыш тилмертә, җиңел тормыш тилертә.

Агай-эне тартышы - туй бүләге ертышы.

Агач күрке - яфрак, әдәм күрке - чүпрәк.

Агач очтан, әдәм эчтән корый.

Агыйделнең аръягында бер энәгә бер сыер.

Адым-адым - юл булыр, тамчы-тамчы - күл булыр.

Аерылганны аю ашар, бүленгәнне бүре ашар.

Аерылырга - алты ишек, кайтып керергә - бер ишек.

Азактан көлгән дөрес көлә.

Азгын ауга чыкса, артыннан гауга чыгар.

Азгынга ияргән азар, бозгынга ияргән бозылыр.

Азыклы ат арымас.

Аккан су юлын табар.

Акчалының кулы уйный, акчасызның күзе уйный.

Акыллы атын мактар, юләр хатынын мактар, шыр тиле үзен мактар.

Акыллының уендагы акылсызның телендә.

Акыллы әйтми белер, юмарт сорамый бирер.

Ак эт бәләсе - кара эткә.

Ала каргадан алачагың булсын.

Алдагысын Алла белә.

Алдан кычкырган кәккүкнең башы авырта.

Алдан уйла, аннан сөйлә.

Алма агачыннан ерак төшми.

Алпарына күрә толпары. (алпар - рыцарь)

Алтмыш көн атан булганчы, алты көн бура бул. (атан - печкән дөя; бура - айгыр дөя)

Алтыдагы - алтмышта.

Алтын - таш, алабута - аш.

Алып та анадан туа.

Ана күңеле балада, бала күңеле - далада.

Анасыз корт иләү булмас.

Ана сөте белән кермәгән тана сөте белән керми.

Ана суккан җир тамукта янмас.

Аптыраган, йөдәгән - артын мичкә терәгән. (кыен чакта үзеңә-үзең тагын кыенлык ясауга карата)

Аптыраган үрдәк арты белән чума ди.

Аракы - шайтан сидеге.

Арба ватылса - утын, үгез үлсә - ит.

Арбавын белсәң, кара елан да карышмый. (арбау - тылсым)

Ардаксыз кайда да артык. (ардак - кадер)

Ардаксызның аркасы туза.

Арык кеше - алчак, базык кеше - басымчак.

Асылынсаң асыл агачка асылын.

Ат азгыны тайга иярә.

Аталы бала - ардаклы бала.

Аталы бала аркалы, инәле бала иркәле.

Атасы юкта улы баштак, анасы юкта кызы баштак. (баштак - башбаштак)

Ата баласы хата булмас. (ходай кешене атасына ошатмый яратмас)

Атадан күргән ук юнган [, инәдән күргән тун печкән].

Атадан ул туса иге, ата юлын куса иге.

Атай малы - Катай малы. (Катай - сугышта кулга төшергән бик зур байлыкларын кәеф-сафага туздырып бетергән борынгы ыру) / Русчалатып "Атай малы - катай!" дип тә әйтәләр.

Ата йорты саламдыр - салам булса да сарайдыр; кайната йорты кабыктыр - кабык булса да тамуктыр.

Аталмаган бала атасыннан күргән.

Ата малы - атналык.

Атасыз йорт - батасыз йорт. (бата - "бага-ата" – борынгыда "тәңре сыны", соңрак чорда "кот, бәрәкәт")

Ат аунаган җирдә төк кала.

Ата - җизнә, ана - казна.

Ат дагалаганда бака ботын кыстырган ди.

Ат кешнәшеп, әдәм сөйләшеп таныша.

Ат күрке - ял, егет күрке - мал.

Аттан ала да туа, кола да туа.

Атым юк аранда - кайгым юк буранда.

Ат яхшысы - арканда, начарлары - тарханда.

Ахмак ат менсә, атасын танымас.

Ахмакның улы булганчы, акыллының колы бул.

Ахмак төйнәгәнне акыллы да чишә алмас.

Ачта икмәк кайгысы, тукта хикмәт кайгысы.

Ач тамагым - тыныч колагым. / Ялгыз башым - тыныч колагым.

Ач хәлен тук белмәс.

Ачның ачуы яман.

Ачта икмәк кайгысы, тукта хикмәт кайгысы.

Ашаган белми, тураган белә.

Ашаганда колагың селкенсен, эшләгәндә йөрәгең җилкенсен.

Ашаган малда өмет бар.

Ашап туймаганны, ялап туймассың.

Ашау эшне калдырмый (, кашык кулны талдырмый).

Ашка каршы - аш, ташка каршы - таш.

Ашлаган җир аш бирер.

Ашыккан - ашка пешкән.

Аю “аппагым”, керпе “йомшагым” дип әйтә ди [баласына].

Аюны да биергә өйрәтәләр.

Аягың тәпелдәмәсә, авызың чәпелдәми.

Аңламый сөйләгән авырмый үләр.

Байлык сөйдерер, ярлылык көйдерер.

Байның эше фарман белән, ярлыныкы моң-зар белән.

Бака бакылдап, телчән такылдап туймас.

Бакча яме - чәчәк белән, табын яме - чәкчәк белән.

Бакырны күпме ешсаң да алтын булмас.

Бала - бавыр ите.

Бала баласы балдан татлы.

Бала итәктә чакта сөйдерә, итәктән төшкәч көйдерә.

Бала күздән, әдәм сүздән зыянлый.

Балалы казга җим тими.

Балалы өй - базар, баласыз өй - мазар. (мазар - зират)

Баланы биләүдән, хатынны тәүдән өйрәт.

Баласы елак булса, анасы чирак була. (чирак - ныклы)

Балачылга - бала, бәләчелгә - бәлә.

"Бал-бал" диеп кенә авыз балланмый.

Бал “бал” дисәң бер бетә, бармак тыксаң - гел бетә.

Балык башыннан чери.

Барлы булсаң - гөл сибәрләр йөзеңә; ярлы булсаң - көл сибәрләр күзеңә.

Бар чагында - бүредәй, юк чагында - шүредәй.

Бата башлагач бабай да "әнекәем!" дигән ди.

Батыр бер үлә, куркак көн дә үлә.

Батырга да ял кирәк.

Батыр ярасыз булмый.

Батыр яуда сынала [, телчән дауда сынала].

Батыр үлеме - марҗадан.

Баш исән булса, бүрек табылыр. (яисә: күткә ыштан табылыр)

Башка килгән телдән килә.

Башлаган эш - беткән эш [, ташлаган эш - үткән эш].

Башыңа төшсә башмакчы булырсың. (башмакчы - мәчет ишек төбендә башмак алып торучы)

Без капчыкта ятмый.

Беләге бар берне егар, белеме бар меңне егар.

Белмәгәннең беләге авыртмый. (ирония белән әйтелә)

Белмәү гаеп түгел - белергә теләмәү гаеп.

Бер бала - мең бәлә.

Берегүдә - бәрәкәт, бүленүдә - һәләкәт.

Бер елга куян тиресе дә чыдый.

Бер елны тартай, бер елны бүдәнә симерә.

Бер казанга ике тәкә башы сыймый.

Бер картлыкта - бер яшьлектә.

Бер кискән ипи кире ябешми.

Бер кичкә - кер мичкә.

Бер рәхмәт мең бәләдән коткара.

Бер тарыдан ботка пешми.

Бер тычкак сыер бөтен көтүне буклый.

Бер әйт - берәгәйле әйт.

Берәү өчен берәү - баганага терәү.

Берәү үлми берәү көн күрми.

Беренче коймак төерле була.

Беткәнне бетерү - савап.

Беткә үч итеп тунны якмыйлар.

Би йорты – бикә йорты.

Бирим дигән колына чыгарып куяр юлына.

Биткә әйткәннән читтә әйткән яман.

Бит күрке - күз, тел күрке - сүз.

Бишектәге бишкә төрләнә.

Брат братның көтү көткәненә рад.

Букка тимә, сасысы чыгар.

Букка ярамаган көрәк бук көрәргә кирәк.

Булдыклы эш күрсәтер, булдыксыз теш күрсәтер.

Булырдайның бугыннан билгеле.

Бурдан кала, уттан калмый.

Бурның бүреге яна.

Буш мичкә шаңгыравык була.

Буш тегермән җилсез дә әйләнә.

Былтыр кысканга быел кычкырмыйлар. (Г.Тукайдан)

Бәндә сагышлый – ходай багышлый.

Бәхетле чучканың борын очында бук булыр ди.

Бүре баласы бүреккә салсаң да урманга карый.

Бүре баласын үзе карасын.

Бүредән курыккан урманга бармас.

Вәгъдә - иман.

Гаеп мулла кызында да була.

Гыйлемлек нур, наданлык хур.

Димче диңгез кичерер.

Диндә - иман үрнәк, көндә - Иван үрнәк.

Дус башка, дошман аякка карар.

Дусның искесе, хатынның яңасы яхшы.

Дусын дус - исәбем дөрес.

Донъя (Бәхет) бер алдын, бер артын күрсәтә ул.

Донъя куласа - әйләнә дә бер баса.

Донъяны су басса - үрдәккә ни кайгы?

Дөрес сүзгә җавап юк. / Туры сүзгә җавап юк.

Дөя дә бүләк, төймә дә бүләк.

Дүрт аяклы ат та абына.

Егет булса мут булсын, ике күзе ут булсын.

Егет кешегә җитмеш төрле һөнәр дә аз.

Егетлек кадерен карт белер.

Егет сүзе бер булыр.

Егет әйтер - кыз булсын, кызлар әйтер - үз булсын.

Еламаган балага ими каптырмыйлар.

Елан чаккан җептән курка.

Елыйсы килгән бала атасының сакалы белән уйный.

Еракка яшерсәң, якыннан алырсың.

Ерактагы кояш җылырак.

Запас эчне тишми.

Зыянчы песинең күзе елтырый.

Иелгән башны кылыч кисми.

Ике яхшы дошман булышмас. / Ике яхшы дус булса, ике арадан кыл үтмәс.

Икәү белгәнне ил белә.

Ил авызына иләк каплап булмый.

Илгәзәк бозау ике сыер имә.

Илдә чыпчык үлми.

Ил төкерсә, күл булыр.

Илчегә үлем юк.

Имгәк аяк астында.

Ипи сузган кулны эт тешләми.

Ир - баш, хатын - муен.

Ир бирмәк - җан бирмәк.

Ир-егетнең эчендә җигүле атлар ятыр.

Иренгән ике эшли. / Саран ике түли.

Ирне ир иткән дә хатын, хур иткән дә хатын.

Иртә уңмаган кич уңмас, кич уңмаган һич уңмас.

Иртәгәсе өчен ишәк кайгырган.

Ир уңган булса, хатын елдам була.

Исереккә диңгез тубыктан.

Искегә тисәң, исең китәр.

Иске яңаны саклый.

Исәндә сыйламаган үлгәндә еламый.

Исәр ипкә килмәс. Юләр юньгә килмәс.

Ит ашасаң - тешкә керә, ашамасаң - төшкә керә. (әйбәтлекнең бер начар ягын табып зарлануга карата)

Ит изгелек - көт явызлык.

Ит күрмәгәнгә үпкә тансык.

Итәктән төшкәч - җитәккә. (баланың мәшәкате үсә төшү белән бетми)

Ишле байгыш байны басар. (байгыш - мескен)

Иясенә күрә биясе.

Иясе ыжламый самавыры чыжламый.

Йомшак агачны корт баса.

Йөзгә карап йөз ояла. (бай кырында юмарт кылануга карата)

Йөзем суы эчкән - йөз суын түккән.

Йөз күрке – сакал белән, сүз күрке – мәкаль белән

Йөргән аякка җүрмә иярә. (җүрмә - кыска камчы)

Йөргән таш шомара, тик яткан таш мүкләнә.

Кайсы бармакны тешләсәң дә авырта. (ягъни: баланың ниндие дә жәл)

Калган эшкә кар ява.

Каләм изгегә тартыр.

Капкан саен калҗа булмый.

Кар астыннан карга бугы да табылмый.

Кара халык - кара сарык.

Карама беләккә - кара йөрәккә.

Карап карарбыз, дигән ди бер сукыр.

Кар башына кар җитә.

Карга каргага "йөзең кара!" дигән ди.

Карга каркылдап кына кар яумый.

Карга күзен карга чукымый.

Картлык - түгел шатлык.

Качып китсәң дә – чәчеп кит (игенне).

Кая барсаң да кара сакалың артыңнан калмый.

Кем арбасына утырсаң, шуның җырын җырларсың.

Кемдә нәрсә кайгысы - тегермәнчедә су кайгысы.

Кемнең кулында - шуның авызында.

Кемнең өендә – шуның көендә.

Кем тычкан – бөкре тычкан, эт бугыдай иттереп тычкан...

Кем эшләми - шул ашамый.

Керереңнән алда чыгарыңны уйла.

Керәшеннең акылы - керәле дә чыгалы. (христиан диненә "керәле-чыгалы" булуыннан)

Кеше булган кешенең һәр нәрсәдә эше бар.

Кешегә баз казыма - үзең төшәрсең.

Кешегә калган көнең - караңгы төнең.

Кешегә ышанма, бозга таянма.

Кеше күңеле пыяла, нык кагылсаң уала.

Кешене күзәт тә – үзеңне төзәт!

Кешене тыңла, үзеңнекен эшлә.

Кеше сүзе кеше үтерә. / Кешенең бер сүзе кеше үтерә.

Кеше тычты - күтем кызды.

Кеше хәлен кеше белми, үз башына төшмәсә.

Кеше ышанмаслык сүзне хак булса да сөйләмә.

Киенә белми киенгән - оят җире күренгән.

Килен кеше – ким кеше, алабайга тиң кеше.

Китап - белем чишмәсе.

Киткән кыздан пумала курка. (алып китәр дип)

Кичке акыл иртәнгә ярамый.

Кияүдән кайткан кыз кайта килгән яудан яман.

Киңәшле эш таркалмас.

Коега төкермә, суын үзең эчәрсең.

Корал эшли, ир мактана.

Коры кашык авыз ерта.

Кул кулны юа, ике кул битне юа.

Кунак ашы - кара-каршы.

Кунак булсаң, тыйнак бул [, килә белсәң китә бел].

Кунакта яхшы, өйдә биш битәр.

Курыкканга куш [, коерыгы белән биш] күренә.

Курыкканны эт абалый.

Курыккан эш уң була.

Кыз баланың абруе кыл өстендә, кылдан төшсә - юл өстендә.

Кыз, кымыз, кубыз - шайтанга өч кулавыз. (кулавыз - арадашчы)

Кыз мактала эш белән, түгел энҗе теш белән.

Кызның яры кырыктыр, ише чыкса юлыктыр.

Кырык мирнең көен көйләгәннән бер арбаның чөен чөйләгәнең артык.

Кырык эт арасында бер этнең койрыгы бот арасында.

Кыскалыкта - осталык.

Кыңгыр эш кырык елдан соң да беленер.

Кәҗә дә мал, баҗа да туган. (яисә: Кәҗә мал түгел, баҗа туган түгел)

Кәҗәсе түгел - мәзәге кыйбат.

Көзге катык, көмеш кашык - кызым белән киявемә; язгы катык, ярык кашык - улым белән киленемә.

Көлке көлә килә - артыннан куа килә.

Көн күрмәгән көн күрсә, көндез чыра яндыра.

Көнче көн күрмәс.

Көтмә шайтаннан иман.

Көчек булсаң да кечек булма.

Көчең барда эшлә, тешең барда тешлә.

Көчленеке закон. / Көчленеке замана.

Көчле яман түгел - үчле яман.

Күзгә яз яхшы, авызга көз яхшы.

Күздән ерак - күңелдән ерак.

Күз курка - кул йолка.

Күл болганыр - бер тонар, ил болганыр - бер тынар.

Күмәк көч яу кайтара. / Яхшы сүз яу кайтара.

Күп йөрегән ни белер? Күп укыган - шул белер.

Кызлы йортта су булмас.

Күп сүз бозау имезә, күткә таяк тигезә. / Күп сүз - юк сүз.

Күп сүз китапка яхшы.

Күп сүз ялгансыз булмас, күп мал харамсыз булмас.

Күпкә китсә бал да ачы.

Күпне белсәң, тиз картаерсың.

Күпне теләсәң, аздан коры калырсың.

Күркә симерсә, күте бөрешә.

Күрмәгәннең күрәсе килә, күргәннең качасы килә.

Күрше ашы - күңел хушы.

Күрше хакы - Алла хакы.

Күршенең тавыгы да күркә булып күренә. / Күршенең тавыгы каздай, хатыны кыздай. / Күршенең тавыклары күрекле, әтәче бүрекле.

Күршенең теле шеште - бәләсе безгә төште.

Күрәчәгең булса, күркә талап үтерер.

Күрәчәккә чара юк [, үләчәккә дава юк].

Күрәчәкне күрми гүргә кереп булмый.

Күңел күзең күрмәсә, маңгай күзе - ботак тишеге.

Май ашаган карга да кышлый, бук ашаган карга да кышлый.

Майда туның калдырма.

Майламасаң таба купмый.

Май чүлмәге тышыннан билгеле.

Мактанчыкның арты ачык.

Мактаулы кыз туйда усырган.

Мал да ашаган җиренә кайта.

Мал иясенә охшар.

Мал казанма, дус казан.

Малың булса - көтүче, җөнең булса - тетүче табылыр.

Машина җитә әдәм башына.

Матурлык туйда кирәк, акыл көн дә кирәк.

Мөрҗәң кыек булса да төтене туры чыксын.

Мулласы нинди - мәхәлләсе шундый.

Мулла янында мулла бул, юрга янында юрга бул.

Мулла әйткәнне кыл, кылганны кылма.

Надан наданны сөяр, – галим галимне сөймәс.

Назлы назланып торганчы әрсез ашап туйган ди.

Нечкә билле эшкә җилле.

Ни чәчсәң, шуны урырсың.

Ният иткән - морадына җиткән.

Нужа калач ашата. (ягъни нужа күрми калач ашамыйсың) / Нужа печән ашата. (ягъни шул хәлгә дә җиткерә)

Олы йортка ни кирәк - кечесенә шул кирәк.

Олы кеше - солы төше.

Ормас олы күтәрер.

Оста барда кулыңны тый, чәчән барда телеңне тый.

Очкыннан ялкын кабына.

Оясында ни булса, очкынында шул булыр.

Пешкәнче көтсәң, төшкәнче дә көт. (яки: Пешкәнче көткән - төшкәнче көтмәгән.)

Сабанда сайрашмасаң, ындырда ыңгырашырсың.

Сабыр иткән - морадына җиткән.

Сабыр төбе сары алтын.

Савыт-саба шалтырамый тормый.

Сакал агармый акыл керми.

Сакауның телен анасы белер.

Сакланганны саклармын, дигән ходай.

Саклының сагы ятыр, саксызның башы ятыр.

Санаулы көн тиз үтә.

Сантыйга акыл кирәкми.

Сантыйны чәчеп үстермиләр [, үзе үсә]. (ягъни, берәүнең сантыйлыгына нәселе гаепле түгел)

Саулык - иң зур байлык. / Саулыгым - байлыгым.

Саф һава - тәнгә дава.

Сереңне ачма дустыңа - дустың сөйләр дустына.

Сигез сыер асраганчы, симез сыер асра.

Син дә мулла, мин дә мулла - атка печән кем сала?

Солсыз сапка сылтар.

Сукыр күп күрер, саңгырау күп ишетер.

Сукырның теләгәне - ике күз.

Сукыр тавыкка бар да бодай.

Суфый суган сөймәс, капса кабыгын да куймас.

Сыер дуласа аттан яман.

Сыерның сөте телендә.

Сыйлаганда су эч.

Сыйламага сыең булмаса, сыйпамага телең булсын.

Сыйлы кунак - сыенда, сые беткәч - өендә.

Сыйлы көнең - сыер.

Сәбәпсез яфрак та селкенми.

Сөзгәк сыерга ходай мөгез бирми.

Сөйдергән дә тел, көйдергән дә тел.

Сөйләшә белмәгән авыздан тыча белгән күт яхшы.

Сөймәгәнгә сөйкәлмә.

Сүзе хакның йөзе ак.

Сүзең көмеш булса, эндәшмәвең алтын.

Сүз куган - казалы, эш куган - казналы.

Сүтек ертыктан көлгән ди.

Тавык төшенә тары керә, ашамаса - тагы керә.

Тазның тазы бетсә дә, табы бетми.

Таз таранганчы туй таралыр.

Тамак тамукка кертә.

Тамукка күнеккән оҗмахка чыдамас.

Тамчы тама-тама таш тишә.

Тартай теленнән табар.

Тасылын белгән таш кискән. (тасыл – эшнең сере, җае)

Татар акылы төштән соң.

Татар бар җирдә хәтәр бар. (яки: Татар барда хәтәр бар.)

Татар башын татар ашый.

Татар тотмый ышанмый.

Татарга тылмач кирәкми.

Татар түрә булса, чабатасын түргә элә. (тупас гадәтләрен калдырмый)

Тау белән тау гына очрашмый.

Ташның олысын дус ташлый.

Таяк ике башлы.

Теле озынның акылы кыска.

Тели белсәң - теләк, тели белмәсәң - имгәк.

Тел сөяксез.

Тереләрнең кадерен бел, үлгәннәрнең каберен бел.

Терсәкне тешләп булмый.

Теше чыккан балага чәйнәп биргән аш булмас.

Тиле тиккә кызыгыр.

Тиле “тиле” дигән саен тигәнәк буе сикерә.

Тимерне кызуында сук.

Тимер тоткан тилмермәс.

Тинтәк белән типтергәнче, аңлы белән таш ташы.

Тишекле таш җирдә ятмас. (ир табылыр) (тишекле ташны бау белән каралты түшәменә эләләр, кот китерә дип, шуңа җирдә ятмый)

Тозсызны күзсез дә сизә.

Тормыш ул - яши белсәң кубыз кебек, белмәсәң - дуңгыз кебек.

Тотылмаган - бур түгел.

Туган җирдән туйган җир яхшы.

Туйга барсаң борын бар, борын барсаң урын бар.

Туйга барсаң туеп бар.

Туйда тукмак та бии.

Туй үпкәсез булмый.

Тупасның уены – муенга кундырыш.

Турысын әйткән - туганына ярамаган.

Туры сүзгә җавап юк.

Туры сүзленең туны ертык.

Тыйнаксызның эше дә җыйнаксыз.

Тырышкан табар, ташка кадак кагар.

Тычканга - үлем, песигә - көлке.

Тәбәнәк агач ботакка бетә.

Тәвәккәл таш ярыр.

Тәне сауның җаны сау.

Тәрбия кырык, шуның берсе – чыбык.

Төче коймак тиз туйдыра.

Уенга алданып туемнан калма. (туем - ашау, туклану)

Уеннан уймак чыга.

Уеңны уйдырып әйт.

Узган гомер кире кайтмый сулар үргә акса да.

Уйлы уйлап торганчы тәвәккәл эшен бетергән.

Уйнап әйтсәң дә уйлап әйт.

Укыган кеше - чукынган кеше.

Уку - энә белән кое казу.

Улым, сиңа әйтәм - киленем, син тыңла.

Унга бар - уңганчы бар.

Ун нәнкә дә бер әнкәне алыштырмас.

Урау булса да юл яхшы [, шадра булса да кыз яхшы].

Уртак малны эт җыймас. (җыймас - ашамас)

Урыс баеса - чиркәү сала, татар баеса - хатын ала.

Урысның “уже” дигәне - утыз көн.

Усал булсаң асарлар, юаш булсаң басарлар.

Усал яман түгел – явыз яман.

Утсыз төтен булмый.

Утыз теш арасыннан чыккан утызга төрләнә.

Утыз улың булганчы, усырак ирең булсачы.

Утырып куян кумыйлар.

Хаклык сөйгәнне халык сөймәс. (басым соңгы сүздә)

Халык әйтсә хак әйтер.

Ханнан бала олы, баладан ана олы.

Харам килгән әрәм китәр.

Хатын-кызга акыл кырыктан соң керә.

Хатын-кызның чәче озын, акылы кыска.

Хатыны юкның якыны юк.

Хезмәтенә күрә хөрмәте.

Хисаплының малы исәпле.

Ходай бүрегә бәхет бирсә, тешен сындырып бирә ди.

Хуҗасы тарсынса, кунагы тартыныр.

Хәерчегә якты чырай күрсәтсәң, ямаулык сорый.

Хәерчегә җил каршы.

Хәерчене бала баса.

Хәерченең акчасы әтәч булып кычкыра.

Хәйләсез донъя файдасыз.

Хәрәкәттә - бәрәкәт.

Шыгырдык агач аумый, чирле кеше үлми...

Чакырган җиргә бар, куган җирдән кит.

Чакырган җиргә бармасаң, чакыруга зар булырсың.

Чебен дулап тәрәзә ватмый.

Чебен тисә чер иткән – тукмак тисә тик торыр.

Чебешне көз саныйлар.

Чиләгенә күрә капкачы.

Чирен яшергән - үлгән, бурычын яшергән - бөлгән.

Чир китә - гадәт кала.

Чит илдә солтан булганчы, үз илеңдә олтан бул.

Читне макта - илеңдә тор. / Шәһәрне макта - авылда тор.

Чыбыкны пеше чакта бөгәләр.

Чыгымчы ат тәртә сындырыр.

Чыкмаган җанда өмет бар.

Чынлап еласаң, сукыр күздән дә яшь чыга.

Чыпчык та "чытырманым!" дип әйтә ди.

Чөйне чөй белән чыгаралар.

Чүбек чәйнәп май чыкмас.

Ырдыкныкы - шырдыкка. (җиңел килгән малны юк-барга туздыру тур.)

Ыспай ялтырар, эчтән калтырар.

"Эрләмәгән, сукмаган, Шыгаем, сиңа ыштанлык!" (уйлаганны булган төсле сөйләүгә карата)

Эт авызыннан сөяк алып булмый. ("Алырсың, эт авызыннан сөяк!")

Эт котырса, төнгә каршы.

Эт күңеле - бер сөяк.

Этле кунак йортка сыймас.

Эт оясында көчле.

Этсез куян тотып булмый.

Эт симерсә иясен тешли.

Эт талашмый кавышмый.

Эт талашыр-талашыр да - авыз-борын ялашыр.

Эт тапса - аеры ашар, егет тапса - бергә ашар.

Эт чаба дип бет чаба.

Эт - эткә, эт - койрыкка.

Эт этлеген итәр.

Эт эченә сары май килешми.

Эт өрер - бүре йөрер.

Эше барның ашы бар.

Эшлегә сәгать җитми, эшсезгә сәгать үтми.

Эшләгәнең кеше өчен булса - өйрәнгәнең үзең өчен.

Эшләмәсәң эш көне - ни ашарсың кыш көне? (колхоз мәкале)

Эшнең башы яман эш.

Эшчән бәхетен эшендә күрер, ялкау бәхетен төшендә күрер.

Эшчәнгә эш язган.

Эшчән әмәлен табар, ялкау сәбәбен табар.

Юаштан юан чыга.

Югарыга карап фикер ит, түбәнгә карап шөкер ит.

Юклык талаштыра, барлык яраштыра.

Юл азабы - гүр газабы.

Юлга чыксаң юлдашың үзеңнән яхшы булсын.

Юлдан алда юлчы, өйдән алда күрше белеш.

Юлчыга янчык та авыр.

Юлчының юлда булганы яхшы.

Юләр белән тапма да, өләшмә дә.

Юләр "җиңдем" диер, акыллы "юл куйдым" диер.

Юрганыңа күрә аягыңны сузасың.

Ябага тайны хурлама - язга чыкса ат булыр.

Язган ризык тешеңне сындырып керер.

Язгы көн ел туйдыра.

Язмыштан узмыш юк.

Ялагай ялап туеныр.

Ялган дус ялагай (елмагай) була.

Ялгыз башка кайда да бер - таң ата да кич була.

Ялгыз башым - тыныч колагым. / Ач тамагым - тыныч колагым.

Ялгыз кеше - ялсыз кеше.

Яманга тарыма, тарысаң арыма.

Яман дус үзеңә кул кыса, хатыныңа күз кыса.

Яман кыздан яу бизәр. (яу - яучылар, димчеләр)

Яманнан ярты кашык [аш кала ди тәлинкә төбендә].

Ямьле булса да торган җир, сагындыра туган җир.

Яныңдагыны ягадан эзләмә.

Ярлы башым - әрле башым.

Ярлы кешенең акчасын яман товар бетерә.

Ярлы кеше яманыр, яманыр да куаныр.

Ятим гарьчел була.

Ятимнең авызы ашка тисә, борыны каный.

Ятып калганчы, атып кал.

Ят ярлыкамый, үз үтерми.

Яудан соң батыр күбәя.

Яшең җитмеш - эшең бетмеш.

Яхшы башын иңкәйтер, яман артын туңкайтыр.

Яхшы булсаң сөярләр, яман булсаң төярләр.

Яхшы белән сөйләшсәң – майга шикәр каткандай, яман белән сөйләшсәң – эткә таяк аткандай.

Яхшы белән эшең бетәр, яман белән башың бетәр.

Яхшы дус үзеңне сөяр, яман дус хатыныңны сөяр.

Яхшылыкка яхшылык - һәр кешенең эшедер, яманлыкка яхшылык - ир кешенең эшедер.

Яхшылык онытыла - яманлык онытылмый.

Яхшыны әйт, яманнан кайт.

Яхшы сүз - җан азыгы, яман сүз - баш казыгы. (баш казыгы - кабер очына исем язып кагылган казык)

Яшең җитсә кырыкка, артың китә шырыкка.

Яшәү белән үлем арасы – күз белән каш арасы.

Яңагының алына карама - атасының малына кара.

Яңа себерке шәп себерә.

Яңгыр - бай йөрәген яндыр.

Яңгыр яуса - ялкауга ял.

Әйткән сүз - аткан ук.

Әләк төбе - һәләк.

Әҗәлдән дару юк.

Өеңдәгене күршеңнән сора.

Өй дәрте - дию дәрте.

Өйләнмәгән егеткә ни кылса да килешә.

Өй салуның ние бар - мүклисе дә чутлыйсы. (чутлау - стенаны юнып тигезләү)

Өй эчендә ничәүсең - бер-береңә мичәүсең.

Өлеше барның өмете бар.

Өләшчегә - өч өлеш.

Өметсез - бер шайтан ди.

Өндәүле кунак мендәрле, өндәүсез кунак өнәмсез.

Өрә белмәгән эт йортка бүре китерер.

Өсәккә кермәгән исәпкә керми.

Өч тиенлек куян - биш тиенлек зыян.

Үгез чөя-чөя – үз өстенә чүп өя.

Үги үз булмас.

Үги үпкәчел була.

Үз күлмәгем үземә якын.

Үзе егылган еламас.

Үзе юкның күзе юк.

Үзеңә тимәгән елан мең яшәсен.

Үзеңнеке - үзәктә.

Үксез бозау асрасаң - авызың-борының май итәр; үксез бала асрасаң - авызың-борының кан итәр.

Үлгән артыннан үлеп булмый.

Үлгән сыер сөтле була.

Үлгәч тә өч көнлек эш кала.

Үлмәктән калмак юк.

Үләттән калсаң да рәттән калма.

Үлә яткан арысланның бер сарыклык көче бар.

Үпкәләгән ишәк су ташырга яхшы.

Үпкән-кочкан - җилгә очкан. (яшьлек мавыгулары тур.)

Үткән эшкә - салават. / Үткән эштән төш яхшы.

Җан биргәнгә юнь биргән.

Җан җәннәт тели - гонаһа җибәрми.

Җан тартмаса, кан тарта.

Җаны теләгән - җылан ите ашаган.

Җете кызыл тиз уңа.

Җиде баҗаны бер бүре ашаган ди... (таркаулык, көнләшү тур.)

Җиде кат үлчә, бер кат кис.

Җил агач башыннан, бәлә әдәм башыннан йөри. (сайлап килми)

Җилсез кура селкенми.

Җир астыннан юл булмас. (үлгәнче күрешеп калырга)

Җирнең астыннан өсте матур.

Җиян кардәш булмас, җилен аш булмас. (җиян - хатын ягы туган)

Җот кешегә кот кунмас. (җот - ашауга комсыз)

Җылыга җылан ияләшә.

Җылы сөяк сындырмый, суык җанны тындырмый.

Җылы сүз җан эретә.

Җырның җыртыгы юк. (җырның эчтәлеге җырлаучыга кагылмый)

Һәркемнең кулы үзенә таба кәкре.

Һөнәрле үлмәс, һөнәрсез көн күрмәс.

<== ӘЙТЕМНӘР ҺӘМ ФРАЗАЛАР

tatarca-text.narod.ru

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *