cart-icon Товаров: 0 Сумма: 0 руб.
г. Нижний Тагил
ул. Карла Маркса, 44
8 (902) 500-55-04

Гаяз исхакый көз кыскача: Г. Исхакыйның «Көз» повесте (технологик карта)

Конспект урока по татарской литературе на тему "Гаяз Исхакыйның “Кәҗүл читек” хикәясенә анализ" (7 класс)

Гаяз Исхакыйның “Кәҗүл читек” хикәясенә анализ.

Максат: 1) Әдипнең кыскача биографиясе белән танышу;

“Кәҗүл читек” хикәясен уку һәм анализлау.

2) Логик фикерләү сәләтләрен, йөгерек уку күнекмәләрен үстерү;

3) Милләтебез гореф-гадәтләренә, йолаларына хөрмәт, милли горурлык, сакчыллык, белемгә омтылыш тәрбияләү.

Җиһазлау: дәреслек, презентация.

Дәрес план:

I. Оештыру.

II. Актуальләштерү.

III. Яңа тема аңлату.

  1. Әдипнең тормыш юлы турында сөйләү;

  2. Әсәрне уку;

  3. Сүзлек өстендә эш;

  4. Әсәрне анализлау, сорауларга җавап бирү

  5. Нәтиҗә чыгару

IV. Йомгаклау.

V. Өй эше бирү

VI. Бәяләр кую.

Дәрес барышы:

  1. Оештыру.

- Саумысыз, укучылар! Кәефләрегез яхшымы?

- Исәнмесез! Эйе,яхшы.

- Яхшы булса, дәресебезне башлап җибәрәбез.

II. Актуальләштерү.

- Укучылар, милләтебезнең нинди дини бәйрәмнәрен беләсез? Иң зурларын әйтегез.

- Ураза гаете, Корбан гаете, Кадер кичәсе, Бәраәт кичәсе (бәхет, изгелекләр иңә торган көн), Гарәфә көне.

- Афәрин, күп бәйрәмнәр беләсез икән. Дини бәйрәмнәр ерак гасырлардан күчә-күчә хәзерге көннәргә кадәр килеп җиткәннәр. Татар халкы ислам дине белән бәйле бик күп дини бәйрәмнәрне олылап үткәрә килә. Дини бәйрәмнәр турында күп язучылар әсәрләр язган. Мәсәлән: Ш.Усманов “Гает корбаны”, Ф.Әмирхан “Корбан”, “Гарәфә кич төшемдә”,
Г. Тукай “Ана догасы”, “Кадер кич”, Г.Исхакый “Сөннәтче бабай”, “Кәҗүл читек”. Бүгенге дәрестә без Гаяз Исзакыйның бу темага язылган “Кәҗүл читек” әсәре белән танышуыбызны башлыйбыз. Дәфтәрләрегезгә бүгенге теманы һәм числоны языгыз.

III Яңа тема аңлату.

  1. Әдипнең тормыш юлы турында сөйләү;

Гаяз Исхакый 1878 елның 22февралендә Казан губернасы Чистай өязе Яуширмә авылында Гыйләҗетдин мулла гаиләсендә туа. Зирәк һәм сәләтле малай биш яшендә укырга өйрәнә. 1890 елда аны Чистай мәдрәсәсенә бирәләр. Анда алган белем белән канәгатьләнмичә, 15 яшьлек Гаяз 1893 елда Казанның Күл буе мәдрәсәсенә күчеп килә.

1898 – 1902 елларда Казан Татар укытучылар мәктәбендә белем ала, иҗат эше белән шөгыльләнә башлый. “Кәләпүшче кыз” исемле повесте, “Бай угылы” романы, “Өч хатын белән тормыш” драмасы аның беренче әсәрләреннән санала. 1902 елның көзендә Исхакый Оренбургның “Хөсәения” мәдрәсәсендә мөгаллим булып эшли башлый. Хөкүмәткә каршы юнәлтелгән агитациядә гаепләнеп, Г. Исхакый 1907 елда Архангел губернасына өч елга сөргенгә җибәрелә. Мондый авыр шартларда да ул “Зиндан”, “Солдат” повестьларын, “Алдым-бирдем”, “Тартышу”, “Мөгаллим” пьесаларын иҗат итә.

Сөрген елларының бер өлешен (1908 - 1911) Исхакый Төркиядә үткәрә, бу елларда әдәбиятыбызны төрле жанрдагы әсәрләр белән баета.

1917 елгы Февраль революциясен шатланып каршы алган булса да, Исхакый Октябрь революциясен, Совет властен кабул итә алмый, чит илгә китә. Туган иленнән, үз халкыннан аерылгач, ул Харбин, Париж, берлин, Варшава шәһәрләрендә яши.

Эмиграциядә Г.Исхакый проза, драма өлкәсендә эшләвен дәвам итә. Алар арасында “Көз”, “Өйгә таба” романнары, “Җан Баевич”, “Олуг Мөхәммәд” кебек драма әсәрләре игътибарга лаек.

1954 елның 22 июлендә вафат була, Төркиянең Истанбул зиратында күмелә. Татарстан Республикасы Язучылар берлеге 1991 елда Гаяз Исхакый исемендәге премия булдырды.

Без бүген танышасы әсәр 1912 елны язылган. 1911-1912еллар милли күтәрелеш, милли үзаңның үсеш алган еллары, милли бөтенлеккә омтылу чоры.

  1. Әсәрне уку

- Ә хәзер әсәрне сәнгатьле итеп укыйбыз.

(әсәр укыла)

  1. Сүзлек өстендә эш;

  • Аңлашылмаган сүзләр бармы?

  • Бар.

  • Әйдәгез сүзлек өстендә эшләп алыйк. Игътибар белән тактага карагыз.(слайд 4)

  1. Әсәрне анализлау, сорауларга җавап бирү

  • Әсәр нинди жанрга керә?

  • Хикәя жанрына, чөнки әсәрдә Әхмәдулла белән булган бер генә вакыйга турында сүз бара.

  • Хикәяне ничә өлешкә бүлер идегез?

  • Ике өлешкә.

  • Бу өлешләргә нинди исемнәр бирер идегез?(укучыларның фикрләре тыңлана, иң уңышлылары тактага языла)(слайд 5)

  • Әхмәдулла ни өчен әтисенең кайтуын түземсезлек белән хыялланып көтә?

  • Әтисе аңа читек алып кайтачак.

  • Укучылар, әйдәгез әле тексттан Әхмәдулланың хыялындагы читекне сурәтләгән урынны табып укыйк әле.

(тексттан өзек укыла)

  • Тактадагы читек рәсемнә игътибар итегез әле, ул Әхмәдулланың хыялланган читегенә охшаганмы?(слайд 6)

  • Әйе, аның да читеге чәчкәле, балтырының очы кып – кызыл иттереп тар сәхтиян тоткан була.

  • Укучылар, хәзерге вакытта читек кигән кешеләрне күргәнегез бармы?

  • Әйе, олылар мәчеткә барганда, намаз укыганда кияләр. Шулай ук спектакльләрдә биючеләрнең аякларында кәрергә мөмкин.

  • Ә Әхмәдулла читекне киеп кая барачак?

  • Гает бәйрәменә

  • Нинди бәйрәм соң ул гает бәйрәме? Тактага игътибар итегез әле.(слайд 7)

Гает бәйрәме - ислам диненең иң зур бәйрәмнәреннән берсе. Бу бәйрәм рамазан ае тәмамлангач билгеләп үтелә. Бу айда кешеләр ямьсез сүзләрдән, ялганнан, кеше сөйләүдән тыелырга тиеш, начар эшләр эшләмәскә, олыларга – хөрмәт, кечкенәләргә мәрхәмәт күрсәтергә тиеш.

  • Чыннан да укучылар, дини бәйрәмнәребезне олылыйк, ислам дине безне һәрвакыт яхшылыклар гына эшләргә өйрәтә. Һәм гомумән, бәйрәм көнне генә түгел, һәрваыкт әти – әниләрегезгә игелекле булыгыз, изгелекләр эшләргә тырышыгыз. Кешеләргә эшләгән изгелек бирдә ятмый, үзеңә үк изгелек булып әйләнеп кайтачак. Ә хәзер хикәябезгә күчик. Әхмәдулла әтисенең читек алып кайтуын көткәндә нинди хисләр кичерә, нинди уйлар белән яна? Аның кичерешләрен сөйләп күрсәтегез әле

  • Әхмәдулла янып – көеп, түземсезләнеп көтә. Ул көтү каршыларга чыккан, үз кичерешләренә малайларны да бүтереп кертә, аларга тәмле прәннекләр бирергә вәгъдә итә...

  • Әхмәдулланың хыяллары тормышка аштымы? Өметләре акландымы?

  • Юк. Аның хыяллары челпәрәмә килде.

  • Язучы Әхмәдулланыд кичерешләрен оста итеп тасвирлаган. Әйдәгез шул урынны табып укыйк әле.(өзек укыла)

  • Укучылар, Әхмәдулланың әти – әнисе, әбисе аның күңелен күтәрү өчен ниләр эшлиләр соң?

  • Әнисе үзенең читеген бирергә тели, юата, әтисе аркасыннан сөя, әбисе кәвешен бирә, читек тегәргә вәгъдә бирә.

  • Бу вәгъдәне ул ничек үти? Шул урынны табып укып китик әле. (укытучының үрнәк укуы)

  • Әхмәдулла әбисенең читек әзерләп утыруын күргәч нинди хисләр кичерде дип уйлыйсыз?

  • Ул тыныч күңел, татлы хыяллар белән йокларга ята.

  • Менә таң ата. Гает иртәсе җитә. Әхмәдулла татлы хыяллар беләнйокысыннан уянды. Әйдәгез әле, Әхмәдулланы гаеткә барырга әзерләү күренешен рольләргә бүлеп укыйк әле.(рольләргә бүлеп уку)

  • Шуннан соң нинди вакыйга була?(укуыларның җаваплары тыңлана)

  • Укучылар, Әхмәдулланың дуслары белән килешәсезме? Сезнең фикерегезчә, алар дөрес эшләделәрме?

  • Юк, алар Әхмәдулланың кеше киемнәрен кигәнен күрсәләр дә, сиздекрмәскә тиешләр иде. Берсе генә булса да якларга тиеш иде. Әхмәдулланы үртәп, алар аның хисләрен җимерделәр.

  • Әйдәгез, хикәядәге тел – сурәтләү чараларын табыйк әле. (укучыларның җававплары тыңлана)

  • Мондый тел – сурәтләү чаралары ни өчн кирәк дип уйлыйсыз?

  • Алар текстның тәэсир көчен арттыралар.

  1. Нәтиҗә чыгару.

Беренчедән, тыйнак булырга, сабырлыкка, кешегә авырлык килгән вакытта аны ташламаска, бер – береңә ярдәмчел булырга, башкалардан үзеңне өстен куймаска; икенчедән, динебезне, гореф – гадәтләребезне онытмаска, алар белән горурланырга кирәк икәнлекне күрсәткән.

IV. Йомгаклау.

Бүгенге дәресебезне әдәбият белгече Җамал Вәлидинең сүзләре белән тәмамлыйк: “Гаяз! Бу исем хәзер һич шөбһәсез татар әдәбияты, татар поэзиясенең үзәгедә тора”. Әйе, үзенең бөтен гомерен милләт турында кайгыртуга, аның иминлеге һәм якты киләчәге өчен көрәшүгә багышлаган мөхтәрәм затыбыз Гаяз Исхакый безнең күңелләребездә мәңге яшәр!

V. Өй эше бирү

Көндәлекләрегезне ачып өй эшен язып куегыз(слайд 9)

I вариант – Хикәяне дәвам итәргә;

II вариант – Әхмәдуллага характеристика язарга.

VI. Бәяләр кую.

Дәрестә актив катнашканнарга билгеләр куям. Шуның белән дәресебез тәмам.

Методическая разработка по теме: Мәктәптә Гаяз Исхакый иҗатын өйрәнүнең актуаль проблемалары.

Татарстан Республикасы Азнакай муниципаль районы муниципаль бюджет гомуми белем бирү учреждениесе

 “Азнакай шәһәре 2нче урта белем бирү мәктәбе”

Мәктәптә Гаяз Исхакый иҗатын өйрәнүнең

актуаль проблемалары.

     Эшне башкаручы:  беренче  категорияле

                                                           татар    теле һәм әдәбияты укытучысы

 Алтынбаева Светлана Сәгыйдулла  кызы

                                                         

2012-2013нче уку елы

Эчтәлек

I.Кереш......................................................................................................2-3бит

II.Төп өлеш. Мәктәптә Гаяз Исхакый иҗатын өйрәнүнең актуаль

проблемалары   ...............................................................................................4-23 бит

1.Беренче бүлек. Тарихлардан килгән хакыйкать..........................................4-5 бит

2.Икенче бүлек. Гаяз Исхакыйның тормыш юлы буйлап атлаганда........... 6-9 бит

3. Өченче бүлек. Милләтнең гамьсезлеге, битарафлыгы..........................10-11 бит

4. Дүртенче бүлек. «Ул әле өйләнмәгән иде» дигән әсәрендә — катнаш никах проблемасы...............................................................................................12-13 бит

5. Бишенче бүлек. Уйланырга вакыт җитте. Без кемнәр?.........................14-15 бит

6. Алтынчы бүлек. Ерак бабаларыбыздан калган мирас...........................16-18 бит

7.   Җиденче бүлек.  Милләт Анасы – Зөләйха...........................................19-20 бит

III.Йомгаклау.................................................................................................21-23 бит

IV. Кулланылган әдәбият исемлеге ............................................................24 бит

 

Кереш.

  "Халыкның тормыш тәҗрибәсен, фәлсәфәсен, гореф-гадәтен,

                        фәнен, тарихын, ниһаять, һәрбер халыкның халык булуын

 мең еллар буенча саклап килүче бетмәс-төкәнмәс бер байлыгы

                              бар. Ул – аның теле. Телнең шундый соклангыч сыйфатлары,

                              шундый гаҗәеп хасиятләре һэм куәте бар ки, уйлыйсың да  

                               хәйран каласың” .  

                                                                                                  Г.Бәширов .

       Милләт язмышы, туган телебез язмышы - әдәбиятта күптән чагылыш тапкан  тема. Татар әдәбиятында милли проблемалар  белән  сугарылган  әсәрләр  күп. Милләт мәнфәгатләрен кайгырткан, аның үткәнен, бүгенгесен бөтен барлыгы белән чагылдырган әдипләрнең иҗаты да онытылмый.  Туган телебез — татар теле мәсьәләсе — хәзерге вакытта иң актуаль, иң җитди сәяси-иҗтимагый проблема булып тора. Милләтне, аның телен саклап калу өчен безнең арадан да, һичшиксез, галимнәребезнең эшен дәвам итүчеләр чыгарга тиеш. Татар теленең түземле үткәне, хәзерге катлаулы хәле, аны саклау, торгызу, камилләштерү, дәүләт теле буларак куллануын активлаштыру, иң мөһиме, аңа хөрмәт тәрбияләү мәсьәләләре хәзерге көндә татар җанлы һәр кешене борчый һәм кызыксындыра. Без беләбез, тел булмаса — хәтер юк, хәтер булмаса — тарих юк, тарих булмаса — халык юк.  

       Язучы Миргазиян Юныс: «Безне очыртып инкыйразга илткән сәясәт арбасында барганда, телкәебез — соңгы терәк. Менә шушы терәкне дә сындырмаска иде. Иң зур, иң изге теләгем менә шушы», — диде. Бу фикер белән тулысынча килешәм, чөнки тел язмышы — милләт язмышы.   Мин дә шушы милләтнең бер вәкиле — татар баласы, туган телем — татар теле, һөнәрем – татар теле укытучысы.  Шушы телдә уйлыйм, кайгырам, шатланам, эшлим. Менә шуңа күрә   фәнни-эзләнү эшемнең темасын  “Мәктәптә Гаяз Исхакый иҗатын өйрәнүнең актуаль проблемалары” дип атадым. Ул күбрәк фәлсәфи уйланулар характерында язылган. Төп максатым – Гаяз Исхакыйның тел, милләт язмышы, аның үткәне, бүгенгесе, киләчәге хакындагы әсәрләре белән танышып, аларга бүгенге көн күзлегеннән бәя бирү, ул күтәргән проблемаларының  актуальлеген дәлилләү.                                      

         Бу максатны тормышка ашыру өчен без татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә  укучылар белән  Гаяз Исхакыйның әсәрләре,  китаплары, газета-журналда чыккан мәкаләләре белән танышабыз һәм бүгенге көн белән чагыштырып, билгеле бер нәтиҗә ясыйбыз.

Төп өлеш.  Мәктәптә Гаяз Исхакый иҗатын өйрәнүнең актуаль проблемалары

  Беренче бүлек.Тарихлардан килгән хакыйкать.

            Теләсә   нинди    милләтне      барыннан да элек аның күренекле кешеләре аша беләләр. Чөнки аларның каһарманлыгы, таланты,              җәмгыять өчен кылган хезмәтләре бер милләт эчендә генә                               кала алмый, ә бәлки бөтенкешелек күләмендә әһәмиятле була.
          Гомере буе үз халкының язмышы өчен янып-көеп                            яшәгән, саекмас чишмәдәй саф, чиста мирасын халыкка                                 бүләк итеп калдырган каләм әһелләренең саны бихисап.
          Һәр  кешенең тормышы – үзенә бер тарих. Берәүләрнең ул, үз көенә генә аккан елга кебек, тыныч кына, сиздермичә уза. Ә икенчеләрнеке ярсу тау елгасына охшаган: юлында очраган вак-төяк нәрсәгә игътибар итмичә, каядыр ашкына, гел алга омтыла. Г. Исхакый – татар тарихында әнә шул тау елгасы  төсле  көчле, кырыс, җиңелмәс көрәшче, олы әдип һәм бөек шәхес буларак урын алган кеше.  

       Талантлы прозаик, драматург, публицист, җәмгыять эшлеклесе —– Мөхәммәтгаяз Гыйлаҗетдин улы Исхакый – Гаяз Исхакый, җитмеш алты еллык гомеренең алтмыш елын татар халкының милли азатлык хәрәкәтенә багышлаган, илле җиде елын иҗатка биргән, илле биш елын татар милли матбугатын үстерүгә тоткан, үзеннән соң гаять зур һәм бай мирас калдырган, җисемнәре туган илдән еракта калып, исемнәре һәм иҗатлары яңадан үз халкына әйләнеп кайткан күренекле әдип ул. Егерменче гасырның беренче яртысында ул татар, гомумән, төрки халыкларының киләчәге өчен эзлекле көрәш алып барган, шуны яшәвенең иң олы максаты итеп санаган милләт агаларыбызның күренеклесе иде. Һәрчак халкының милли үзаңын үстерүне күздә тоткан. Гаяз Исхакый- татарның сирәк очрый торган бөек таланты, милли әдәбият классигы һәм горурлыгы, аның әдәби мирасы-халыкның милли хәзинәсе, рухи байлыгы.

    Татар милләтен ирекле итеп күрү Г. Исхакыйның төп хыялы булган. Ул гомер буе үз халкын көрәшергә, мескен булмаска өндәгән, рухи яктан көчле итеп тәрбияләргә теләгән. Мондый кешеләрне милләтнең каһарманы дип атыйлар.   Татар милләте күпме изелүләргә дучар ителеп тә, бүген исән-сау икән, ул Г. Исхакый кебек бөек шәхесләренә бурычлы.

            Гаяз  Исхакый үзенең иҗатында татар милләтенең язмышы өчен  борчылып  кына калмыйча,  ничек милләт буларак сакланып калырга икәнлеген дә күрсәтә. Чөнки милли үзаңы югары булган кеше генә шәхес булып формалаша ала. Шушы фикерләрен халыкка тизрәк җиткерүнең иң кулай юлы итеп автор сәхнә әсәрләре иҗат итүне сайлый.

         

Икенче бүлек. Гаяз Исхакыйның тормыш юлы буйлап атлаганда...

        2011нче елда “Казан” Татарстан Китап Нәшриятында басылган , Татарстан Республикасы Мәгариф һәм Фән Министрлыгы тарафыннан расланган “Рус телендә урта (тулы) гомуми белем бирү мәктәпләре өчен татар теле һәм әдәбиятыннан үрнәк программалар” нигезендә   укучыларга Гаяз Исхакый иҗатыннан 5нче сыйныфта - “Кәҗүл читек”,  10нчы сыйныфта - «Ул әле өйләнмәгән иде», “Кәләпүшче кыз” әсәрләрен өйрәнү каралган. «Сөннәтче бабай», «Җан Баевич»,“Зөләйха”  әсәрләре программадан төшеп калган.

         Бөек фикер иясе, милли юлбашчы үзенең күп кенә әсәрләрендә татар халкының үткәндәге яшәү рәвешенә күзәтү ясый, киләчәге турында уйланып, аның аерым милләт сыйфатында сакланып калу чараларын эзли. Бу әсәрләр үзәген милләт темасы тәшкил итә. Г. Исхакый үз татарлыгын саклап калу, милләтең белән горурлану, аны ярату проблемаларын күтәрә. Шул сәбәпле, әдипнең иҗаты укучыларда шулкадәрле кызыксыну уята, алар өстәмә рәвештә аның әсәрләрен укуны, иҗаты белән танышуны дәвам итәләр.  

      Гаяз Исхакыйның иҗатын өйрәнүне тормыш юлын күзәтүдән башлау, аның йөргән юлларында тукталу – әсәрләренең идея-эчтәлеген аңлауда иң уңышлы алым дип саныйм. Чөнки әдип белән бергә атлаганда гына аның уй-кичерешләрен сиземләп калырга мөмкин.

        1878 елның 22 февралендә Казан губернасы, Чистай өязе, Яуширмә авылында мулла гаиләсендә бер малай дөньяга килә.  Әтисе Гыйлаҗетдин хәзрәт тирә-юньдә танылган дин эшлеклесе, әнисе Камәрия абыстай шулай ук рухани гаиләдән чыккан, затлы нәселле ханым була. Әтисе белән малайга Мөхәммәтгаяз исеме бирергә уйлап куйган булалар. Моның белән алар улларының киләчәктә нинди кеше булып үсәсен билгеләгәндәй итәләр. Мөхәммәт тә (мактаулы, данлыклы), Гаяз да (ярсулы, ялкынлы) — аларның теләк-өметләренә туры килә торган гарәп сүзләре. Юраган юш килә дигәндәй, чыннан да, Мөхәммәтгаяз бик хәрәкәтчән, үзеннән көч ташып тора торган, фикерләре белән башкаларны да яндыра алу сәләтенә ия кеше була,                      гаять күп һәм нәтиҗәле эшләве белән мактау һәм дан ала. 
      Бу гаиләнең балалары тугач та озак яшәмичә бер-бер артлы үлә торганга күрә, Мөхәммәтгаяз әти-әнисе өчен аеруча көтеп алынган газиз зат, кадерле бала була. Ул кечкенәдән назланып-иркәләнеп үсә. 5 яшеннән үк укырга өйрәнә, кечкенәдән үк үзенең яшьтәшләреннән белемле булуы белән аерылып тора. Ул үзенең белеме белән канәгать булмыйча һәрвакыт алга омтыла. Менә шушы сыйфатлар да аның алдагы тормышына йогынты ясамыйча калмый.  Ул шул чорда ук чит телләрнең кирәклеген аңлый. “Рус телен өйрәнмичә һәм шул тел ярдәмендә дөнья өчен кирәкле белем белән коралланмыйча торып, хәзер әллә ни зур эш чыгарып булмый икән”, - дигән нәтиҗәгә килә шәхес.   Гаяз Исхакыйның дөньяга карашлары формалашуда, әдәбият, иҗтимагый тормыш һәм сәясәт өлкәсендә мәшһүр шәхес булып җитешүендә гаиләсе бик тә мөһим роль уйный. Табигать тарафыннан бирелгән, нәселдән килгән, әти-әнисе бүләк иткән талантның гаиләдә яхшы тәрбия алуы, ягъни табигый талант белән милли тәрбиянең органик кушылуы, башкача әйткәндә, яхшы орлыкның бәрәкәтле туфракка төшүе Г.Исхакыйга бик тә булыша. «Оясында ни күрсә,        очканында шул булыр»,  дип юкка гына әйтелмәгән татар халык мәкалендә.
      Мөхәммәтгаяз – бу җәһәттән бик бәхетле шәхес. Ул татарның мәгърифәтле, мәдәни гаиләсендә туа, әти-әнисенең җылы кочагында тәрбияләнә, сабый чагында ук авыл җиренең шифалы һавасы, бай матур табигате – урман- кырлары, елга- күлләре тәэсирендә, туган халкының гореф-гадәтләре, милли традицияләре белән рухи азыкланып үсә.  

       Кызганыч ки, тарихи барыш башка юлдан китә. Гаяз Исхакый – XX гасыр татар язучылары һәм сәясәтчеләре арасында патша самодержавиясе тарафыннан нык эзәрлекләнгән, күп тапкырлар зинданнарга ябылган, сөргеннәргә куылган шәхес. Большевиклар да сүздә, Рәсәй империясендә яшәүче милләтләргә «үзбилгеләнү» хокукы вәгъдә итсәләр дә, гамәлдә илдә тоталитар режим урнаштыралар. Үзенең талантын, иҗатын, сәяси эшчәнлеген татар халкының милли азатлыгы өчен көрәшкә багышлаган, яшәү мәгънәсен шунда күргән Г.Исхакый моның белән килешә алмый, билгеле. Ул Ватанын ташлап, Большевиклар эзәрлекләвеннән качып, эмиграциягә китәргә мәҗбүр була.     Совет хакимияте елларында эмигрант язучы һәм «халык дошманы» дип тамгаланган Исхакыйның әсәрләре онытылуга дучар ителә.

        1980 еллар ахырында гына аның мирасы халыкка кире кайтарыла. Исхакый исемен аклау эшенә әдәбият галиме И. Нуруллин һәм язучы Ә. Еники зур өлеш кертәләр. Аның әдәби иҗаты, сәяси-тарихи карашлары Н. Дәүләт, С. Чыгътай, М. Таһир, И. Нуруллин, Һ. Мәхмүтов, Л. Гайнанова, М. Хәсәнов, Ф. Мусин, М. Сәхапов, Х. Миңнегулов, Ф. Галимуллин, Ф. Ибраһимова, Р. Ганиева, А. Шәмсутова, Р. Харрасова, Р. Яруллина, Б.Т. Гали һ.б. авторларның хезмәтләрендә яктыртыла. Аның әсәрләре озак еллар буе бикләнеп тотылса һәм эшчәнлеге бозып аңлатылса да, дөреслек җиңде, әдип акланды. Бай тарихлы иҗаты укучыларга кире кайтты. Исхакый халкыбызны «өсте-башы бөтен, ашы-суы иркен, йөзе-күзе күркәм, көе - җыры көчле, сүзе - сазы татлы, кыйланышы килешле, җайлы, йөреше-барышы тугъры итеп» күрергә теләде. Мондый изге эшкә гомереңне багышлау өчен туган халкыңның үткәндәге фаҗигаләрен яхшы белергә, аның бүгенге хәле өчен йөрәген сызланырга, шушы хәлдән чыгуның иң дөрес, иң туры юлларын табарга кирәк иде. Гаяз Исхакый шушы эшкә юл күрсәтүче күренекле сәяси эшлекле, оста оештыручы, зур әдип булды. Әдип 1954нче елның 22нче июлендә Анкарада вафат була һәм үзенең васыяте буенча Истанбулда җирләнә.

     1991нче елда ТР Язучылар берлегенең Г. Исхакый исемендәге бүләге булдырыла, соңрак Яуширмә авылында язучының музее ачыла.

      Язучы иҗатын шартлы рәвештә 4 чорга бүлеп өйрәнергә мөмкин: 1) 1897-1904нче елларны үз эченә алган мәгърифәтчелек дәвере; 2) «таңчылык» баскычы - инкыйлаби идеяләр белән мавыккан 1905-10нчы еллар; 3) милли бердәмлек идеяләренә өстенлек биргән 1911-18нче еллар; 4) мөһаҗирлек дәвере - татарларның милли дәүләтчелеген торгызу идеологиясен актив рәвештә алга сөргән 1918-54нче еллар.      Исхакый иҗат юлының башланып китүе 19нчы йөз ахыры – 20нче йөз башына - татар әдәбияты үзенең Яңарыш чорына аяк баскан дәвергә туры килә. Исхакый ның беренче әдәби тәҗрибә үрнәкләре һәм төрек теленнән татар теленә тәрҗемәләре («Җәррах баба» хикәясе) сакланмаган. Иҗатының башлангыч чорында ук прозаик, драматург, публицист буларак таныла. Әсәрләренең төп мотивы - урта гасырлар мөселман әдәбиятларында ук киң таралган «гыйлем-наданлык» антиномиясе. Аның фикеренчә, җәмгыятьнең социаль-икътисади һәм рухи тәрәккыятен тәэмин итүдә һәм кешене тәрбияләүдә төп чара булып Акыл, Гыйлем һәм Сүз сәнгате тора.

    Татар классик әдибе, сәясәтчесе, җәмәгать эшлеклесе, ялкынлы публицисты, милләт хадиме Г.Исхакыйның уй-фикерләре бүген дә кызыклы, актуальлеген югалтмаган.

    Өченче бүлек. Милләтнең гамьсезлеге, битарафлыгы...    

     Хатын-кызны хөрмәт итмәгән, аны шәхес итеп һәм балалар тәрбиячесе булуын танымаган һәм бу нәфис затларның рухи үсеше һәм камилләшүе өчен уңай шартлар тудыра алмаган милләтнең киләчәге бик караңгы, өметсез булуын искәртә Гаяз Исакый.

    Шулай ук хатын-кызны санга сукмаган, аны бары тик физиологик теләкләр канәгатьләндерү объекты итеп кенә санаган җәмгыять тә, Гаяз Исхакый раслаганча, инкыйраз өчен яхшы зәмин тудырырга булыша. Татар милләтен шундый хата адым-гамәлдән аралау максатында иҗат ителгән “Кәләпүшче кыз” повесте мотивы, кызганычка каршы, бүгенге көнгә кадәр әһәмиятен югалтмаган.

       Камәр төсле кулдан-кулга йөргән яшь кызларның фаҗигасен йөрәге аша үткәргән Исхакый, җан әрнүенә түзә алмыйча, әсәр алдыннан  татар милләтенә мөрәҗәгать итәргә мәҗбур була: “Укучым! Мине бу хикәяне язудан максудым – Камәр кеби булуның ахыры ни булачагын күрсәтеп, милләтемнең туташларын шул кара бәхетләрдән коткарыр өчен, аларга Камәр булудан нинди авырлыклар барлыгын белдереп, үзләрен саклар өчен бер тәнбиһдер”.

     “Кәләпүшче кыз” повесте шул чор татар әдәбиятына хас мәгърифәтчелек реализмы методы белән язылган. Г. Исхакый, югарыда искәрткәнчә, бу фаҗигале язуының максатын яшь кызларга “үзләрен саклар өчен бер кисәтү” дип күрсәтсә дә, ул күздә тоткан мәгънә тагын да зуррак һәм киңрәк. Әдип йомшак күңелле Габдеррәшит белән бала җанлы Кәримәнең сөекле кызлары, бала күңелле Камәрнең тормыш төбенә тәгәрәве өчен җаваплылыкны шулай ук татар җәмәгатьчелегенә дә йөкли. Чөнки, әгәр кәләпүш-калфак белән сату итүче бай сәүдәгәр Сәлимовның шәригать кануннарына төкереп караучы баш сатучысы Вафа яшь Камәрне бозмаган булса, аның яман атын халыкка таратмаса, ул, бәлки, тормышын да ипле генә көйләп җибәрер иде. Шулай ук ире вафат булгач, тизрәк яңа кияүгә чыгу турында баш ваткан Кәримә дә кызы Камәр белән улы Габделәхатне тәрбияләүне төп вазифасы итеп санаса, Камәр дә мондый авыр һәм хурлыклы юлга аяк басмас иде. Асламчы карчык Зөһрә абыстай кебек яшь кызларны фәхешханәләргә сатып акча эшләүче затсыз кешеләр кулына эләкмәсә, Камәр әле тормышын тәртипкә китерә алыр иде.

      Мондый аяныч хәлдән чыгу, тормыш баткаклыгыннан котылу җаен эзләү өчен борынгы һөнәре белән шөгыльләнергә мәҗбүр була ул. Клиентларының берсеннән яман чир эләктергәч, фәхешханәдән дә куыла һәм озак кына хастаханәдә дәвалана. Әнә шулай, “урам - өем, урыс – ирем” дип йөри-йөри, бер көнне Камәр йөккә уза: “Кем очрады, шуның берлә йөрүеннән корсаклы булып, янә бер авыру эләкте.

      Шулай итеп, корсаклы булып, хастаханәгә керде. Камәрнең бу сырхавы элгәреге сырхавыннан башка булса да, монысыннан терелүен уйларлык түгел иде. Чөнки Камәр караган саен артка китә бара иде. Бара-тора Камәрнең баласы туар вакыт җитте. Үзе авыру булганга, баласын китерә алмады, ничә көннәр мәшәкатьлщнеп ятса да, бабкалар сүзенә караганда, баланы ярмаенча китерә ала алмавы беленеп, Камәрнең баласы алынса да, бала үле туды. Һәм Камәр үзе дә җан бирде. Аны хастаханәдән алып күмделәр”.  

           Милләтләрнең гамьсезлеге, битарафлыгы нәтиҗәсендә Камәр әнә шулай һәлакәт сукмагына чыга һәм ахыр чиктә зур фаҗига белән мәңгелек йортка китеп тә бара. Г. Исхакый татар әхлагына үтеп керә башлаган инкыйраз күренешләрен – җенси азгынлыкны, гамьсезлекне, битарафлыкны, фахишәлекне фаш итә,  һәм үсеп килүче яшь буынны мондый яманлыклардан , пычраклыклардан нык сакланырга чакыра. 

Дүртенче бүлек. «Ул әле өйләнмәгән иде» дигән әсәрендә — катнаш никах проблемасы.

    Үзенең әсәрләрендә Г. Исхакый безгә иң кадерле нәрсә - ул безнең милләтебез, туган телебез, динебез дип аңлата.

     Аның иҗатында милләткә хезмәт итү, халыкчанлык, катнаш никах, гаилә, мәхәббәт, милли гореф-гадәтләр темалары яктыртыла.

      Менә, мәсәлән, без  10нчы сыйныфта өйрәнелә торган «Ул әле өйләнмәгән иде» дигән әсәрендә шактый катлаулы һәм бәхәсле мәсьәлә — катнаш никах, гаилә, мәхәббәт, милләтнең югала баруына чаң сугу — темалары;  гаилә, милләт, төрле диннәр проблемалары күтәрелә. Бу әсәрендә Гаяз Исхакый урыслашып юкка чыгу куркынычы зур булуын аңлата, төрле дәлилләр китерә, соңга калу ихтималы бар дип кисәтә. Әсәрдә ул төп геройлар итеп Шәмсетдинне һәм Аннаны ала, бу ике герой белән ул бик күп темаларны яктырта. Шәмсетдин - авыл егете, татар авылында туып үскән. Ә инде еллар үтү белән, Шәмсетдин шәһәргә китә һәм    шәһәр йогынтысына бирелә. Вакытлар үтү белән, ул  үзенә тормыш юлдашы эзли башлый. Аның татар диненнән булган кыз белән гаилә корасы килә. Ләкин Шәмсетдин рус милләтеннән булган Анна белән таныша. Анна хатын-кызларга хас барлык яхшы сыйфатларны туплаган була. Ул бик уңган, акыллы, кичерә белүче хатын була. Алар очраша башлыйлар, Шәмсетдингә Анна белән уңайлы була. Алар үзләренең ялларын да бергә үткәрәләр, чит илләрне дә Шәмсетдин Анна белән күрә. Ләкин Шәмсетдин Аннаны яратмый, ул күңеле белән һаман да татар кызын эзләп яши. Анна да бик акыллы була, шуңа күрә ул Шәмсетдинне ашыктырмый. Алар бергә яши башлыйлар, һәм менә шушы вакытта Шәмсетдин Аннага ияләшә дә инде. Ул Аннада үзенең хыялындагы татар кызын күрә башлый. Ә инде Анна Шәмсетдингә бала көткәнен әйткәч, Шәмсетдин ике ут арасында кала. Ул  авылга кайтып китә, Аннаны онытырга тели. Ул анда бик күп татар кызлары белән таныша. Аннаны онытырга теләге булса да,  ул һәрбер кызда да анда булган сыйфатларны күрергә тели. Ә шул вакытта Анна Шәмсетдингә хатлар яза, фотосурәтләрен җибәрә. Шәмсетдин Аннаны сагына һәм кире шәһәргә кайтып яши башлый. Ләкин Шәмсетдин Аннаның балаларны чиркәүгә алып кергәнен күргәч, аның өчен ул аяз көнне яшен суккандай була. Бу вакытта ул үз дине бетүен тоя.    

       Гаяз Исхакый бу әсәрдә катнаш никах проблемасын күтәрә һәм милләтнең бетүен дә шуларда күрә. Әсәрда язучы Аннаны гаепләми, чөнки аның өчен дә үз милләте кадерле.Укучылар фикеренчә , бу әсәрдә көчле мәхәббәт хисләре юк, чөнки алар бер-берсен яратмыйлар, аларга бергә яшәү уңайлы гына.Язучыны хатын-кыз язмышы да нык борчый, "Һәр милләтнең яртысы хатыннар, һәр милләтнең рухын саклаучы − хатыннар, һәммә милләтнең телен саклаучылар идеге (икәнлеге) һәркемгә мәгълүм", − ди ул Аның геройлары милли менталитет һәм дини традицияләр кысаларыннан чыгу талпынышы да ясап карыйлар. Әсәрләрдә мәхәббәт һәм гаилә турында төрле карашлар очрый. Автор аларны гомумкешелек позицияләреннән дә, христиан һәм ислам диннәре күзлегеннән дә чыгып аңлатырга тырыша. Рус хатын-кызлары образлары әсәрдә, гадәттә, романтик рухта идеаллаштырып бирелә; аларга рухи торгынлык кичергән мохиттә яшәргә мәҗбүр булган, шул сәбәпле интеллектуаль үсеш ягыннан да түбәнрәк торган татар хатын-кыз образлары капма-каршы куеп сурәтләнә. Төрле милләт вәкилләре бергә гаилә корганда, яңа гаилә алдында каршылыклар аеруча күп булачак. Бу очракта халыкның дини ышануларын да, гореф-гадәтләрен дә истән чыгарырга ярамый. Гаяз Исхакыйның әсәрләре кешеләрне уйланырга, тормыш коруга җитди карарга, үз телебезне хөрмәт итәргә, гореф-гадәтләребезне сакларга чакыра. Гаяз Исхакыйның әсәрләре һәрбер кешенең йөрәгендә, уйларында эз калдырырлык. Әдибебез күтәргән проблемалар көннән-көн катлаулана, актуальләнә генә бара. Татар милләте үзен югалта кебек, катнаш гаиләдә балалар татар буларак тулы тәрбия ала алмыйлар, аннан да бигрәк, татар гаиләләрендә дә күп бала урыслашып бара.

   Бишенче бүлек.  Уйланырга вакыт җитте. Без кемнәр?..

      Әле ун-унбиш еллар элек кенә телебезнең язмышы кыл өстендә иде: татар мәктәпләре ябылып бетте диярлек, шәһәр урамнарында татарча сөйләшергә оялып йөрүчеләр күбәйде, татарча газета-журналлар, китаплар укылмый башлады, русча белмәсәң, югары уку йортларына укырга керү турында хыялланасы да юк иде... Ә бит чынлыкта милләтебез юкка чыга язды. Шушы түгелме соң инде милләтнең чынлап та юкка чыгуы? Ләкин, бәхетебезгә, Татарстан үзенә мөстәкыйльлек алды, җөмһүриятебездә телләр турында закон кабул ителде, мәктәпләрдә генә түгел, югары уку йортларында да татар теле гамәлгә керә башлады, хәзер инде урамда да авыз тутырып рәхәтләнеп татарча сөйләшеп була, чөнки, бу нинди чит телдә сөйләшә дип, сиңа борылып караучы юк.    

       Һәр халыкның үз гореф-гадәтләре була. Диннән, телдән башка яши алмаган кебек, халык алардан башка да милләт буларак яшәвеннән туктар иде.

 “Менә без дә бар, без дә эшлибез, безнең дә милли тормышка, халык булып яшәргә хакыбыз бар” , - дип яза    Г. Исхакый

        Г. Исхакыйның әсәрләре – татар халкының милли хәзинәсе, аның әдәби мирасы – чын мәгънәсендә, рухи байлыгы. Кайсы гына әсәрен алсак та, аларда тормыш фәлсәфәсе ярылып ята, кешенең иң матур рухи сыйфатлары мактала.

       Әйе, Г.Исхакый кебек бөек шәхесләр белән татар милләтенең һәр вәкиле горурланадыр!

     «Җан Баевич » комедиясендә Гаяз Исхакый үз милләтеңне хөрмәт итмәүне, сакламауны сурәтли.

     Әсәрнең төп герое - Шакирҗан, авылдан килгән сәүдәгәр. Комедиядә Шакирҗан культуралы кеше булырга тели. Уйлый торгач, ул урыс милләтенә күчмәкче була, чөнки урысларны иң акыллы, интеллигентлы, культуралы халык дип уйлый һәм үзенә Җан Баевич дип исем бирә.

       Җан Баевич, урыс милләтенә күчәсе килү гамәле белән, үзен генә түгел, татар милләтен, туган телен рәнҗетә, мыскыл итә.

 Укучылар фикеренчә, син татар булып тугансың икән, татар булып үскәнсең икән, урыска беркайчан да әйләнмисең. Урыс булырга тырышу-ахмаклык. Бу фикерне Г. Исхакый Җан Баевич белән булган вакыйгалар ярдәмендә күрсәтә.

“ Җан Баевич урыс була алмады, тик акчаларын гына бетерде. Аның акылсызлыгы белән башкалар гына файдаланды”,- дип фикер йөртәләр укучылар.

  Алтынчы бүлек. Ерак бабаларыбыздан калган мирас.

    Г.Исхакый үз әсәрләрендә халык тормышын, аның киләчәген дөрес тасвирлый. Гомеренең соңгы елларын читтә үткәрергә туры килсә дә, ул үз халкы өчен кайгырып яшәгән, үз халкы өчен ахыргача иҗат иткән. Аның әсәрләрен укыган кеше татар халкының нинди бөек икәнлеген күрә, бу халыкка ихтирамы арта. Г. Исхакыйның «Сөннәтче бабай» әсәре шуңа ачык мисал булып тора.

     «Сөннәтче бабай» хикәясе исә — чын мәгънәсендә милли һәм халыкчан әсәр. Ул татар авылының үзенә генә хас гореф-гадәтләрен, хис һәм тойгыларын, яшәү рәвешен белеп язган. Сөннәтче бабай – татар авылы өчен генә характерлы образ. Аның төп геройлары - Корбангали карт белән аның карчыгы Гөлйөзем - татар халкының иң күркәм әхлакый сыйфатларын үзләренә туплаган образлар. Аларның озакка сузылган бәхетле гаилә тормышы бик күп буыннарның тарихи тәҗрибәсенә, гасырлардан килгән мөселман традицияләренә нигезләнә. Әсәрдә пейзаж, этнографик детальләр, татар халкының милли характер үзенчәлекләре (хезмәт сөючәнлек, кунакчыллык, чисталык) сәнгати яктан дөрес һәм үтемле итеп тасвирланган.  Сөннәтче бабай үзенең карчыгы белән бик бәхетле тормышта яши. Алар бер-берсен бик тиз аңлашалар, хатыны Сөннәтче бабайны кадерләп, киемнәрен чиста тотып тәрбияли, аны олылый, икәүләп шулай тормыш алып баралар. Ел саен кунакка мулла белән абыстайны дәшәләр. Сөннәтче бабайның хатыны өйләрне чип-чиста итеп юып чыгара, ризыгын да мулдан әзерли. Кунаклар алардан бик канәгать булып калалар. Ләкин бу бәхетле гаиләгә дә әҗәл үзенең ишеген шакый, бабай ятим кала. Ялгызы гына читен булганга, ул икенче бер хатынга өйләнә. Менә шунда ул үз гомерендә күрмәгәннәрне, күз алдына китермәгән хәлләрне күрә башлый да инде. Аның бу хатыны шапшак, тәрбиясез булып чыга. Бигрәк тә сөннәт пычагы белән бәрәңге әрчүе Сөннәтче бабайның йөрәгенә бәрә.  Аның күңеле бу изге эшкә — сөннәткә — шулкадәр нык бирелгән булганлыктан, бу хәлләрне күреп, аның йөрәге түзә алмый, ул үлеп китә. Әсәрнең ахырында миләш агачының авып төшүе – милләтнең тамырларына балта чабуга тиң. Чөнки бабайның карчыгы исән вакытта , милләтнең бизәге миләш агачы шау чәчәктә утыра, җимешләре сыгылып төшкән. Димәк, телебезнең,  милләтебезнең , динебезнең киләчәге хатын – кызлардан да тора.

       Гаяз  Исхакыйның әсәрләре кешеләрне уйланырга, тормыш коруга җитди  карарга , үз телебезне хөрмәт итәргә, гореф-гадәтләребезне сакларга чакыра. Төрле милләт вәкилләре бергә гаилә корганда, яңа гаилә алдында каршылыклар аеруча күп булачак. Бу очракта халыкның дини ышануларын да, гореф-гадәтләрен дә истән чыгарырга ярамый. Татар халкы һәрвакыт үзенең йолаларына тугры шул. Чөнки алар безгә бик ерак бабаларыбыздан мирас булып калганнар. Тик онытмаска, сакларга, буыннан буынга җиткерергә иде аларны.

          Рус язучысы М. Горький белән Исхакый күп хатлар алыша. Исхакыйга язган хатларының берсендә ул : «Кайчагында минем башыма шундый бер уй килә: әгәр дә берәр татар кешесе русларның татарлар белән бергә күрше булып гомер кичерүе рус халкының яшәеше турындагы күзаллауларына нинди йогынты ясаганлыгын төшендерә алса, татарларга да, русларга да зур булышлык күрсәтер иде» - ди. Гаяз исхакый бөтен тынгысыз тормышын, дәртен, талантын татар халкының азатлыгы, башка милләтләр белән тигезлеге, рухи үсеше өчен көрәшкә багышлады. Гаяз Исхакыйның безгә васыять итеп калдырган сүзләре бүген бигрәк тә кадерле. «Әгәр тәрәккый итик дисәк, һәммәбез милләтнең иң кирәкле эшенә тотыныйк һәм шундый кешеләргә ярдәм итешик. Барымыз аңлаганнарымыз бергә бер юл берлән хәрәкәт итик. Тырышыйк, авырлыклар күтәрик, бер нәрсәмезне дә кызганмыйк,» – ди Гаяз Исхакый. Бу сүзләрне онытмаска иде!    

        Язучының әсәрләрен хәзерге көндә дә яратып укыйбыз, һәм киләчәк буыннаар да укырлар. Чөнки аларда милләт, дин язмышы проблемалары күтәрелә, кеше хокуклары мәсьәләсе алгы планга куела. Димәк, татар халкының рухи тормышы сүнми, милләт югалмый икән, аның дине дә, теле дә югалмаячак!

      Г.Исхакый – татарның сирәк очый торган бөек таланты, милли әдәбиятның классигы һәм горурлыгы. Аның әдәби мирасында озак вакытлар колониаль хәлдә яшәгән халыкның уянуы, киң мәйданга чыгуы, азатлык өчен көрәш юлында җиңү-югалтулары, максат-омтылышлары чагылган. Татар халкы - дәүләтсез, икеләтә изүгә - милли-колониаль изүгә дучар ителгән халык. Татар әдәбияты да төрле кимсетүләргә, югалтуларга, кысрыклауларга дучар ителгән әдәбият. Дәүләте булмаган халыкның әдәбияты милләткә хезмәт итү, халык мәнфәгатен яклау һәм саклау, фикерен яктырту, зәвыген үстерү кебек дәүләти вазифаларны үз өстенә ала.

     Тормышның авыр сынаулары да аны сүндерми, ә дөрләтеп яндыра гына. Ул үзенең әсәрләре белән яши һәм, халыкка җиткереп, аларны уйландырырга мәҗбүр итә, үз әсәрләрендә ул һәр чор өчен актуаль булган темаларны яктырта, үзенә генә хас булган уй-фикерләрен яза.

  Җиденче бүлек.  Милләт Анасы – Зөләйха.

     «Зөләйха» романтик трагедиясендә мөселман татарларны көчләп чукындыру һәм урыслаштыру сәясәте күрсәтелә. Аның геройлары - рухи яктан нык, илаһи гаделлек, азатлык, изгелек, кешелеклелек идеалларының тормышка ашачагына ышанган кешеләр. Зөләйха ахырга кадәр кешелек дәрәҗәсен, милли-дини хасиятләрне саклап калырга тырыша. Язучы патша Россиясенең рус булмаган халыкларны изү сәясәтен кискен тәнкыйтьли , төрки халыкларны берләшергә, югалткан дәүләтчелекләрен торгызырга, милли азатлык өчен көрәшергә чакыра. Минем милләтем — бөек татар милләте. Ләкин ничә еллар дәвамында изелеп яшәгән ул.Ә бит кайчандыр Казан ханлыгында нинди тормыш шаулаган: сәүдә үскән, һәркем тырышып эшләгән, һәрберсенең үз кәсебе, үз һөнәре, байлыгы-муллыгы да теләсә кем көнләшерлек булган.

    Менә фаҗигале 1552 нче ел... Явыз Иван гаскәре белән безнең илебезне яндыра, талый һәм соңгы чиктә үзенә буйсындыра. Шушы елдан татар халкын юкка чыгару сәясәте башлана. Көчләп чукындыру, телне оныттыру Рәсәй хөкүмәтенең төп бурычы булып китә.

       Г. Исхакыйның «Зөләйха» фаҗигасе шушы вакыйгаларны күз алдына тулырак китерергә булыша. Чын күңеленнән дингә табынган гаиләне көчләп чукындыралар. Аларга, мулла кушкан мөселман исемнәрен бозып, чит урыс исемнәре тагалар. Зөләйханы яраткан иреннән аерып, бер урыска кияүгә бирәләр. Бу, әлбәттә, Зөләйхага түзә алмаслык хәсрәт булып төшә. Кешенең шәхси тормышына тыкшынырга, аңа нәрсә эшләргә кирәклеген өйрәтергә кемнең ни хакы бар?! Бу вакыйгалардан соң Зөләйха тыныч кына яши алмый, көрәшергә, үз халкы һәм үз милләте, дине өчен үч алырга сүз бирә. Үзе өчен әзерләгән агуны биреп урыс ирен үтерә, моның өчен аны зинданга ябалар. Монда Зөләйха бик күп тән һәм җан җәрәхәтләре ала, ләкин аның рухы иректә була — ул рәхәтләнеп намазын укый, Аллаһы Тәгалә белән икәүдән-икәү генә калып, бик күп уйлана.

         Әмма Зөләйханың тагын да олырак кайгысы бар икән бит — аның улы христиан диненә күчкән. Бу хәлләрдән соң ана үзенең улыннан ваз кичә. Шулай да улы соңрак аңлый: ул бит мөселман диненнән, аның әнисе, әтисе, әби-бабалары хак диндә булган, һәм яңадан мөселман диненә кайта. Зөләйха кебек каһарман кешеләр булганда гына татар халкы мәңге яшәр! Чөнки дин бетсә, тел дә бетә. Ә инде тел бетсә, халык халык булудан туктый. Барыбызга да таныш булган милләт анасы − Зөләйха язмышы белән Гаяз Исхакый чаң суга: миллилек - ул дин, әхлак, иман. Болар сакланганда гына, милләт яшәячәк.  Татар халкы - дәүләтсез, икеләтә изүгә - милли-колониаль изүгә дучар ителгән халык. Татар әдәбияты да төрле кимсетүләргә, югалтуларга, кысрыклауларга дучар ителгән әдәбият. Дәүләте булмаган халыкның әдәбияты милләткә хезмәт итү, халык мәнфәгатен яклау һәм саклау, фикерен яктырту, зәвыген үстерү кебек дәүләти вазифаларны үз өстенә ала.

           Бу вакыйгалардан соң күп еллар, гасырлар үтә. Халкым арасында да тугры булмаганнары табыла. Алар күп мал җыялар, дәрәҗәләрен күтәрәләр. Ләкин акрын гына булса да, алар татар булуларыннан туктыйлар.

               Йомгаклау.

      Гаяз Исхакый - зур талант иясе. Аның һәрбер әсәрендә бик зур мәгънә ята. Бу әсәрләр - барлык укучыларга да рухи азык. Аның әсәрләре кешене тәрбияли,  әхлакый яктан ныгыта торган. Хәзерге заман кешеләре өчен дә Гаяз Исхакыйның әсәрләре актуаль, бүгенге көндә дә язучыларның төп темалары булып катнаш никахлар, дорфалык, тәртипсезлек, милләтнең бетүе, искелек белән яңалык көрәше тора. Ә Гаяз Исхакый бу проблемаларны инде күптән күргән һәм моңа битараф кала алмаган. Ә инде аның сәхнәдә уйналган әсәрләрен карап,  кешеләр беркайчан да тирән уй-кичерешләрсез таралмыйлар. Аның әсәрләре буенча куелган спектакльне караган һәр кеше күңелендә ирексездән  үз теленә, үз милләтенә, үз диненә соклану теләге  уяна. Гаяз Исхакый – бөек әдип.Ул үз каләме белән көчле! Гаяз Исхакый безгә еллар үтеп тә югалмас, алтыннарга тиң зур мирас калдыра.

       Гаяз Исхакый, бернигә дә карамастан, көчле рухлы, түземле, чыдам кеше була һәм аның бу күркәм сыйфатлары мактауга лаеклы. Аның иҗаты киң кырлы, бай фикерле, яңалыклар белән яңартылган.        

       Гаяз Исхакый эшчәнлеге күптармаклы: әдәби, сәяси, иҗтимагый, публицистик, гыйльми, тәрҗемәчелек, педагогик һ.б. Боларның һәрберсе махсус һәм җентекле тикшерүгә мохтаҗ. Шунысы мөһим: төрле тармаклардагы бу төр эшчәнлек әдипнең көчле һәм талантлы шәхесе, милли җаны белән, ничектер бергә оешып, табигый бөтенлекне тәшкил итә. Аның һәр язмасында яңалык, фикер байлыгы, тирәнлек, мөстәкыйль караш күзгә ташлана. Г. Исхакый үз әсәрләрендә халык тормышын, аның киләчәген дөрес тасвирлый. Гомеренең соңгы елларын читтә үткәрергә туры килсә дә, ул үз халкы өчен кайгырып яшәгән, үз халкы өчен ахыргача иҗат иткән. Аның әсәрләрен укыган кеше татар халкының нинди бөек икәнлеген күрә, бу халыкка ихтирамы арта. “Аның әсәрләре Г.Исхакыйның энциклопедик характердагы акыл иясе булуын тагын бер кат дәлилли”, - ди укучылар.  Татар телен һәм әдәбиятын укыту үзгәреш кичергән чорда  аның хезмәтенең әһәмияте тагын да арта, чөнки ул күтәргән мәсьәләләр бүгенге көнебезгә дә аваздаш, актуаль яңгырыйлар, язучы иҗатын мәктәптә өйрәнү өлкәсендә әйтелгән фикерләре, киңәшләре хәзер дә әһәмиятен югалтмаган. Ул гына да түгел, соңгы вакытта мәктәп, мәгариф учаклары тоткан юлның, кыйбланың, алар алдына куелган бурыч, максатларның дөреслеген раслый. Шулай итеп, мәшһүр язучы Г.Исхакыйның әсәрләрендә, истәлек-хатирәләрендә әдип иҗаты милләт тормышы, тирәлек, чор әдәбиятының хәле, традицияләре, сүз сәнгатенең сыйфади үзгәрешләре, үсеш закончалыклары белән сәбәпле бәйләнештә карала һәм дәлилле итеп зыялы, нәзакәтле формада бирелә. Ул тирән фикерле, әдәби күренешләрне, сүз сәнгатенең, милли әдәбиятның эволюцион үсеш теориясен аңлап, күп алга карап хөкем йөртүче, гыйльми-нәзари күзаллаулары XXI гасыр башында да актуаль яңгыраган фикер иясе, галим булып укучы күз алдына килеп баса. Ирексездән күңелгә Әхәт Гаффар шигыре килә:

“Инкыйразлы тарих сазлыгыннан

Йолып калыр өчен ил халкын,

Калкып чыкты милләтпәрвәр кеше

Халык каһарманы Исхакый.

Хакыйкатьнең нахак чүпләреннән

Җан сулышы белән җилгәрде

Һәм менә көн җитте: Исхакыйлы

Милләт бүген асыл, егәрле.”

       Йомгаклап шуны әйтәсем килә: Г. Исхакый − милләтебезнең олы сакчысы. Аның үзенең шәхси тормышы ук шуны күрсәтеп тора. Эмиграциягә кадәр үк 8 томлык әсәрләре булган әдип Ватаныннан еракта да теленә, иленә, халкына, диненә әз генә дә хыянәт итмәгән. Милләт язмышы − Г. Исхакыйның яшәү принцибы. Ф. Әмирханның дөрес бәяләвенчә, ул һаман да "сүнә белми торган ялкын" булып калды. Татарда Исхакыйдай фидакарьләр, белемле, замана белән бергә атлаучы зыялы яшьләр, акыл-нәсихәт бирә алырдай аксакаллар аз түгел. Аларның әсәрләре безгә, яшь буынга эш сөючән, кунакчыл, белемгә омтылучы, туган төбәгебезне, халкыбызны, Ватаныбызны яратучы, үз халкыбыз белән горурланучы бала булып тәрбияләнергә мөмкинлек бирә, иҗади эшкә дә дәртләндерә, теләк уята. Милләтпәрвәр аксакалларыбыз, аларның дәвамчылары -  милли  рухлы яшьләребез булганда, аларда гаиләдә үк нигез салынган милли тәрбия, милли үзаң булса, дәүләтебез яшәячәк әле. Дәүләтебез-мөстәкыйль, телебез-татар, киләчәгебез матур һәм якты булыр. Бары тик бергә булыйк, иңне-иңгә куеп яшик!

  Кулланылган әдәбият

  1.        Гайнанова Лена. Гаяз исхакый. Әсәрләр. К.: - Татарстан Китап Нәшрияты – 1998

2.        Гайнанова Лена. Гаяз Исхакый. Зиндан. К.: - Татарстан Китап Нәшрияты – 1991

3.        Мусин Флүн.  Гаяз исхакый. Тормышы һәм эшчәнлеге. К.: - Татарстан Китап Нәшрияты – 1998

4.        Мусин Флүн. // Гаяз Исхакый. Монография. Мирас. - №2 – 1998

5.        Сәхапов Әхмәт // Милләтне инкыйраздан коткару программсы. Мирас. - №10 -1997  

6.        Сәхапов Әхмәт // Милли каһарман. Мирас. - № 3 – 1998

7.        Яруллина Рамилә.  Гаяз исхакый. Әсәрләр. К.: -ТаРИХ – 2002

Әдипләр: Гаяз Исхакый

(1878—1954)
Гаяз Исхакый (Мөхәммәтгаяз Исхакый Гыйлаҗетдин улы) 1878 елның 22 февралендә (искечә 10 февральдә) Казан губернасы Чистай өязе Яуширмә авылында мулла гаиләсендә дөньяга килә.
"И" хәрефенә язмалар

«Иң саф бер фидакарь»

Теләсә кайсы милләтне барыннан да элек аның күренекле кешеләре аша беләләр. Татар халкы да үзенең олы һәм катлаулы тарихында бөек шәхесләрне аз тудырмады. Аларның берсе — Мөхәммәтгаяз Гыйлаҗетдин улы Исхакый — Гаяз Исхакый. XX гасырның беренче яртысында ул татар, гомумән, төрки халыкларның киләчәге өчен эзлекле көрәш алып барган, шуны яшәвенең иң олы максаты дип санаган милләт агаларыбызның күренеклесе иде. Ул халкыбызны «өсте-башы бөтен, аш-суы иркен, йөзе-күзе күркәм, көе-җыры көчле, сүзе-сазы татлы, кыйланышы килешле, җайлы, йөреше- барышы тугъры иттереп» («Ил» газетасы.— 1913.— 22 октябрь) күрергә теләде. Мондый изге эшкә гомереңне багышлау өчен туган халкыңның үткәндәге фаҗигаләрен яхшы белергә, аның бүгенге хәле өчен йөрәгең сызланырга, шушы хәлдән чыгуның иң дөрес, иң туры юлларын табарга кирәк иде. Г. Исхакый шушы эшкә юл күрсәтүче күренекле сәяси эшлекле, оста оештыручы, зур әдип булды.

1878 елның 22 февралендә Чистай өязенең Яуширмә авылында бер малай дөньяга килә. Әтисе Гыйлаҗетдин мулла һәм әнисе Камәрия абыстай малайга Мөхәммәтгаяз исеме бирергә уйлап куйган булалар. Моның белән алар улларының киләчәктә нинди кеше булып үсәсен билгеләгәндәй итәләр. Мөхәммәт тә (мактаулы, данлыклы), Гаяз да (ярсулы, ялкынлы) — аларның теләк-өметләренә туры килә торган гарәп сүзләре. Юраган юш килә дигәндәй, чыннан да, Мөхәммәтгаяз бик хәрәкәтчән, үзеннән көч ташып тора торган, фикерләре белән башкаларны да яндыра алу сәләтенә ия кеше була, гаять күп һәм нәтиҗәле эшләве белән мактау һәм дан ала.

Гаиләдә бердәнбер бала булганга, әти-әнисе малайга зур өмет баглыйлар. Гаяз башта әбисе Мәхфузә остазбикә ярдәмендә язу танырга өйрәнә, авыл мәдрәсәсенә йөри. Унике яшендә аны Чистайдагы Закир ишан мәдрәсәсенә бирәләр. Ләкин биредә укыту тиешле дәрәҗәдә булмый. Өч елдан Гаяз Казандагы Күл буе мәдрәсәсенә килә (мөдәррисе — Галләм хәзрәт). Аны биредә күренекле мәгърифәтче Нади Максуди укыта. Малай бик тырышып укый, хәлфәсен «дәресне күбрәк бир» дип йөдәтә. Ниһаять, 1897 елда, унтугыз яшендә, мәдрәсәдә укуын тәмам итә, инде аның үзен Казандагы Әмирхановлар мәдрәсәсенә хәлфә итеп чакыралар. Н. Максуди исә шушы уку йортына мөдәррис булып күчә. Гаяз хәлфә биредә, үзенең остазы Н. Максудидан аермалы буларак, иҗек методы белән түгел, ә җәдитчә (ягъни яңача) аваз ысулы белән укыта башлый. Бу исә балаларның укырга-язарга өйрәнүен күпкә җиңеләйтә. Шуңа күрә ул укыткан балалар, язуны тиз танып, күпләрне гаҗәпкә калдыралар. Туган теле өстенә төрек, гарәп, фарсы телләрен дә яхшы белүе аңа укыту эшендә зур ярдәм итә.

Шулай да Гаяз үзенә дөньяви белемнең җитмәвен, рус телен, әдәбиятын өйрәнергә кирәклеген аңлый. 1898 елда Казан Татар укытучылар мәктәбенә укырга керә һәм аны 1902 елда тәмамлый. Бер үк вакытта Яңа Бистәдәге мәдрәсәдә мөгаллимлек эшен дә дәвам иттерә. Татар укытучылар мәктәбе яшьләрне рус теле һәм әдәбияты укытучылары итеп әзерли. Алар яшь буынны рус мәдәнияте рухында тәрбияләргә тиеш булалар. Дөресен әйткәндә, әлеге мәктәп татарларны руслаштыруга хезмәт итүчеләрне ишәйтүгә дә өлеш кертә. Әмма Г. Исхакый үз милләтенә тугрылыклы булып кала — 1902 елда Оренбургтагы «Хөсәения» мәдрәсәсендә эшли башлый. Ләкин бу мәдрәсәдәге искелеккә каршы кыю фикерләр әйткән яшь мөгаллим биредә озак кала алмый. Шушы кыска гына вакытта да ул үзенең шәкертләре, шулай ук яшь хәлфә Сәгыйть Рәмиев күңелендә якты эз калдыра, аларда фикер хөрлегенә омтылыш тудыра.

Г. Исхакый белемен тагын да камилләштерергә тели. Университетка керергә әзерләнә, шуның өчен яңадан Казанга кайта. Ләкин әтисенең указы алыну сәбәпле, ата-анасының сүзен тыңлап, үзе теләмәсә дә, туган авылына кайтып мулла булып хезмәт итәргә керешә. Әлбәттә, бу эшчәнлек аны канәгатьләндерми. Егерме биш яшьлек егет киңлеккә омтыла. 1904 елда ул тагын Казанга килә, иҗтимагый-сәяси хәрәкәтләрдә катнаша башлый, «Таң йолдызы» газетасын оештыра. (Ул 1906 елның 18 маеннан 17 ноябренә кадәр чыга. Унынчы саныннан башлап аның мөхәррире шагыйрь Сәгыйть Рәмиев була.) Бу газета татар социаль-революционерлар (эсерлар) органы була, халык мәнфәгатьләрен яклый. Мондый юнәлештәге газета, билгеле инде, патша хакимиятенә ошамый, аны ябалар. 30 октябрьдә Г. Исхакый кулга алына, тик берничә көннән аны чыгаралар. 23 декабрьдә исә тагын тоткынлык, бу юлы Чистай төрмәсенә ябып куялар. Ул шунда «Зиндан» исемле повесть-көндәлеген яза, атаклы «Зөләйха» әсәрен иҗат итә башлый. Думага сайлаулар узгач, аны 1907 елның 18 февралендә азат итәләр. Шул ук татар эсерлары тарафыннан нәшер ителгән «Тавыш» газетасында ул самодержавиегә каршы кискен мәкаләләр бастыра, инкыйлабый эшчәнлеген киңрәк җәелдерә бара. Шуның өчен 1907 елның октябрь аенда аны өченче тапкыр ирегеннән мәхрүм итәләр, Архангельск губернасының Пинега шәһәренә сөргенгә җибәрәләр. Бераз вакыт шуннан 15—16 чакрым ераклыктагы Пилягоры исемле авылда тоталар. Ләкин ул биредә озак калмый, кача. 1908 елның июлендә Петербургка килеп чыга, аннан Төркиягә үк китеп бара. 1909 елның көзендә яшертен генә Петербургка килә. Кышны Россиянең башкаласында, җәйне Финляндиядә уздыра, көз көне (1910 елда) Төркиягә кире әйләнеп килә. 1911 елда Хәбибназар Сатлыков исеменә алынган паспорт белән тагын Петербургка кайта. 1912 елның 26 гыйнварында полиция аның эзенә төшә, бу юлы аны тагын да төньяккарак озаталар. Ул Архангельск губернасының Мезень шәһәрендә яшәргә мәҗбүр ителә. «Бертуктамыйча Боз диңгезеннән җил исеп тора. Әллә нинди бер җәһәннәм авызы!»— дип яза ул моннан бер дустына. 1913 елның 4 апрелендә сөргеннән азат ителсә дә, аңа Казанда яшәргә рөхсәт бирелми. Ул яшертен рәвештә Казанга керә, «Шәрекъ» клубында Камил Мотыйгый катнашындагы концертны тыңлый, иҗат зыялылары белән очраша. Туган авылы Яуширмәгә кереп чыккач, Петербургка юнәлә.

Шунысына игътибар итәргә кирәк: Г. Исхакый кая гына бармасын, шунда иҗтимагый тормыш җанланып китә. Бу юлы да шулай була. 1913 елның 22 октябреннән ул инде Россиянең башкаласында «Ил» газетасын чыгара башлый. Әлеге вакытлы матбугат органы тиз арада абруй казана. Анда Йосыф Акчура, Муса Бигиев, Сәгыить Рәмиев, Мәҗит Гафури, Зәки Вәлиди, Фуат Туктаров һәм башкалар язышалар. Соңыннан бу газета Мәскәүдә чыга башлый. Патша цензоры аны сәяси яктан зарарлы дип таба һәм 1915 елның 27 мартында ябып куя. Тик Г. Исхакый бервакытта да аптырап калмый. Мәскәүдә 1915—1916 елларда «Сүз» газетасын, ул ябылгач, 1916—1917 елларда «Безнең ил» исемле газета чыгара. Боларның өчесе дә инкыйлабый-демократик рухлы газеталар була. Милли мәсьәләләргә нык игътибар итәләр. Г. Исхакый 1913 елга кадәр көрәшне сыйнфый нигездә алып баруны якласа, шуннан соң әкренләп көрәш гомуммилли юнәлештә булырга тиеш дигән карашны алга сөрә. Беренче мөмкинлек булу белән, 1917 елның 23 мартыннан Мәскәүдә «Ил» газетасын яңадан чыгара башлый.

Г. Исхакыйның эшчәнлеге туган телдә вакытлы матбугат оештыру белән генә чикләнми. Татар милләте мәнфәгатьләрен кайгыртырга ярдәм итәрдәй бер генә мөмкинлекне дә ул кулдан ычкындырмый. Мәсәлән, 1916 елның башында Мәскәүдә милли театрлар эшлеклеләренең съезды үткәрелә. Биредә ун еллык эш тәҗрибәсе булган татар театры вәкилләренең булмавы Г. Исхакыйны борчуга сала. Татарча куелган беренче рәсми спектакльнең пьесасы авторы буларак, тиз генә әзерләнеп, ул үзе татар театрының хәле һәм бурычлары турында доклад ясый. Бу — татар сәнгате турында зурлап әйтелгән беренче чыгыш була.

Мәскәүдә яшәсә дә, ул Казан белән элемтәне өзми. 1916 елның көзендә тагын яшертен рәвештә бирегә килеп китә, кичектерми хәл итәсе мәсьәләләр хакында зыялылар белән сөйләшүләрдә катнаша. 1917 елгы Февраль инкыйлабы вакытында Мәскәүдә була, моңа шатлануын белдерә. Апрель аенда Г. Исхакый Мәскәү мөселман халкы комитеты рәисе итеп сайлана.

«Сәйяр» театр труппасы 1917 елның 17 (30) мартында Г. Кариев бенефисына Казанның Зур драма театры бинасында (хәзер В. Качалов исемендәге рус театры) Г. Исхакыйның «Зөләйха» әсәре буенча куелган спектакль күрсәтә. 27 мартта исә (иске стиль белән) Г. Исхакый ачык рәвештә Казанга кайта, әлеге әсәр яңадан куела. Ф. Әмирхан сүзләре белән әйткәндә: «Иске хөкүмәт вакытында Казанда ачыктан йөри дә алмый торган «куркыныч» мөхәррирен бүген ачыктан җыелышып сәламли вә алкышлый алудан халыкның зур шатлык хис иткәнлеге аермачык күренә иде» («Кояш», 1917, 11 апрель).

1917 елның 1 —11 маенда Мәскәүдә Беренче мөселман корылтаенда Г. Исхакый төп доклад белән чыга. Ул «Милли Шура» төзү мәсьәләсен нигезләп аңлата. Утыз миллионлы Россия мөселманнары бер платформа тирәсенә берләшергә тиешләр. Аларны дини, рухи, мәдәни яклар гына түгел, дөньяви мәнфәгатьләр дә якынайтырга тиеш. «Милли Шура» әлеге берлекнең үзәген тәшкил итәргә бурычлы. Шул ук елның июлендә Казанда Икенче мөселман корылтаенда Г. Исхакый Милли Мәҗлес үткәрүне оештыру бюросына сайлана. Ләкин 1917 елның октябрендә большевикларның хакимияткә килүе милли мәсьәләне хәл итүне кыенлаштыра. Мәсәлән, 1917 елның 20 ноябреннән 1918 елның 11 февраленә кадәр Уфада уздырылган Милли Мәҗлес утырышында Идел-Урал штаты төзү турында карар кылына. Гәрчә ул Россия Федерациясе эчендә булырга тиеш дип каралса да, большевиклар мондый дәүләт берләшмәсе төзүгә юл куймыйлар. Бу мәсьәләдә В. Ленин да эзлексезлек һәм, әйтергә кирәк, карарсызлык күрсәтә. Г. Исхакыйга үз алдына куйган омтылышларына ирешү юлы ябыла, 1919 елда аңа чит илгә китүдән башка чара калмый. Шул китүдән инде ул туган иленә кайта алмый. Чөнки 1917 елның октябрендәге хакимият алмашынудан соң безнең илнең дөнья белән элемтәләре чикләнә. Г. Исхакый кебек үз халкы мәнфәгатьләре белән яшәгән шәхесләр «милләтче», «халык дошманы» дип игълан ителәләр.

Шуннан соң Г. Исхакый берара Кытайда, аннары Франциядә, Германиядә, Польшада яши. Икенче бөтендөнья сугышы колач җәя башлагач, аңа Варшавадан Төркиягә күчәргә туры килә. Чит илләрдә яшәгән утыз биш ел гомерендә ул әдәби, сәяси эшчәнлеген дәвам иттерә. «Милли юл» (1928— 1930), «Яңа милли юл» (1930—1939) дигән журнал чыгара. Бу журнал (барлыгы 136 сан) Берлинда, кайбер саннары гына Варшавада басыла. Мукденда (Кытай) «Милли байрак» (1935—1945) газетасын да ул нигезли. Европага киткәндә, татарча типографиясе шунда кала. Шуңа күрә Төркиядә үз хезмәтләрен төрек телендә бастыра.

Чит илдә ул «Дулкын эчендә», «Ике ут арасында», «Җан Баевич», «Олуг Мөхәммәд» кебек пьесалар яза. «Өйгә таба», «Көз», «Локман Хәким», «Олугъ бәйрәм» кебек әсәрләре дә шул чорда иҗат ителгәннәр.

Г. Исхакый 1954 елның 22 июлендә Анкарада вафат була. Кабере Истанбулның Әдернәкапы зиратында. Төркиягә барган милләттәшләребез аның каберенә чәчәк бәйләме салуны гадәт иттеләр. Халык бәхете өчен көрәшеп, шушы юлда гаять күп кыенлыклар күреп яшәгән олы әдибен, күренекле җәмәгать эшлеклесен милләт онытмый. Аның замандашы, күренекле галим Йосыф Акчураның менә бу сүзләре Г. Исхакыйны шактый тулы бәяли: «Ул фәкать идеал өчен тартыша торган иң саф бер фидакарь иде» («Казан мөхбире» газетасы.— 1906.— 5 ноябрь.) Шагыйрь Сәгыйть Рәмиев белән нәшир Габдрахман Хөсәенов 1907 елда Г. Исхакыйның «Зиндан» әсәренә язылган кереш мәкаләдә болай диләр: «Гаяз әфәнде кебек сирәк бер әдипнең, Гаяз әфәнде кебек сирәк бер мөхәррирнең һәм Гаяз әфәнде кебек сирәк бер кешенең һәрвакыт бар булып торуы безнең татар халкы өчен минут саен кирәк... Яшә, халык! Яшә, Гаяз әфәнде!»

Фоат Галимуллин.
Материал Татар вертуаль гимназиясеннән алынды.

Аның турында
Флүн Мусин. МИЛЛӘТ САГЫНДА
Шакир МӨХӘММӘТЪЯРОВ. Гаяз әфәнде

Гаяз Исхакый — Wikipedia

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Гаяз Исхакый latin yazuında])

Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар.

Гаяз Исхакый (عیاض اسحاقی, Төркиядә: M. Ayaz İshaki İdilli) – XX гасырның беренче яртысында татар, гомумән, төрки халыкларның киләчәге өчен эзлекле көрәш алып барган, шуны яшәвенең иң олы максаты итеп куйган милләт улларының иң күренеклесе.

Гаяз Исхакый 1878 елның 23 февралендә Чистай өязенең Яуширмә авылында туа. Гаяз башта әбисе Мәхфусә остазбикә ярдәмендә язу танырга өйрәнә, авыл мәдрәсәсенә йөри. Унике яшендә аны Чистайдагы мәдрәсәгә бирәләр. Ләкин укыту тиешле булмаганга, өч елдан Гаяз Казандагы Күл буе мәдрәсәсенә килә. Аны биредә күренекле мәгърифәтче Һади Максуди укыта. 1897 елда, мәдрәсәне тәмамлагач, аны Әмирхановлар мәдрәсәсенә хәлфә итеп чакыралар, ә Һ.Максуди монда мөдәррис булып күчә.

1898 елда Г.Исхакый Казан Татар укытучылар мәктәбенә укырга керә, аны 1902 елда тәмамлый. Бер үк вакытта Яңа Бистәдәге мөгаллимлек эшен дә дәвам иттерә. Татар укытучылар мәктәбе укучыларына балаларны урыс мәдәнияты рухында тәрбияләргә, ягъни аларны урыслаштырырга өйрәтә торган була. әмма Г.Исхакый милләтенә тугъры булып кала, ул 1902 елда Ырынбурдагы "Хөсәения" мәдрәсәсендә эшли башлый. Г.Исхакый университетка керү теләге белән Казанга кайта, ләкин, ата-анасының сүзен тыңлап, туган авылында мулла булып хезмәт итәргә керешә.

1904нче елда ул тагын Казанга килә, иҗтимагый-сәяси хәрәкәтләрдә катнаша башлый, "Таң йолдызы" гәҗитен оештыра (Ул 1906 елның 18 маеннан 17 ноябренә кадәр чыга. Унынчы саныннан Сәгыйть Рәмиев мөхәррире була). 30 октябрьдә Исхакыйны кулга алалар, ләкин берничә көннән чыгаралар. 23 декабрьдә исә тагын төрмәгә (бу юлы Чистайныкына) ябалар. 1907 елның 18 февралендә азат итәләр. Шул елның октябрь аенда аны яңадан кулга алалар, Архангил губернасының Пинега шәһәренә сөргенгә җибәрәләр. Ләкин ул монда озак тормый, качып китә. 1908 елның июлендә Питырбурга килеп чыга, аннан Төркиягә китә. 1909 елның көзендә яшертен генә Питырбурга килә. Кышны башкалада, ә җәйне Финләндиядә үткәреп, көз көне яңадан Төркиягә килә. 1911 елда ялган паспорт белән Питырбурга кайта, ләкин аны тоталар һәм Архангил губернасының Мезень шәһәренә җибәрәләр.

Гаяз Исхакый кабере. Әдирнәкапы, Төркия

1913 елның 4 апрелендә азат итәләр, ләкин Казанга кайтырга рөхсәт булмый. Шулай да әдип Казанга, аннары туган авылына кайтып китә. 1913 елның 22 октябреннән Питырбурда "Ил" гәҗитен чыгара башлый. Гәҗит 1915 елда ябыла. Ләкин 1917 елда, беренче мөмкинчелек килеп чыгу белән, Г.Исхакый аны яңадан чыгара башлый. Апрель аенда Мәскәү мөселман халкы комитеты рәисе итеп сайлана. Октябрьдә инкыйлаб булу милли мәсьәләне хәл итүне кыенлаштыра. Г.Исхакый 1919 елда чит илгә китәргә мәҗбүр була. Башта Кытайда, аннары Франциядә, Германиядә, Польшада яши. Икенче Бөтендөнья сугышы башлангач, Төркиягә килә. Чит илләрдә яшәгәндә дә төпле газета-журналлар чыгара, әдәби әсәрләр иҗат итә. Г. Исхакый 1954 елның 22 июлендә Әнкарада вафат була. Истанбулның Әдирнәкапы зыярәтенә күмелә.

Исемлек[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Драматургия:
    • Алдым-бирдем.
    • Зөләйха.
    • Ике гашыйк.
    • Кыямәт.
    • Мөгаллим.
    • Мөгаллимә.
    • Тартышу.
    • Өч хатын белән тормыш.
    • Җәмгыять.
    • Искәрмәләр томы.
    • Җан Баевич
    • Сөннәтче бабай (1911)
    • Ул әле өйләнмәгән иде (1916)
    • Остазбикә

Остазбикә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Г. Исхакыйның «Остазбикә» әсәре 1910 елда иҗат ителә һәм 1914–1915 елларда басылып чыга.

Зөләйха[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Исхакый Г. Әсәрләр: Унбиш томда. Повестьлар һәм хикәяләр (1899-1908) Т.1. – Фәнни ред.: М. Хәсәнов, Р. Исламов. Томны төз., текст, искәрмә һәм аңлатмаларны әзер.: Л. Гайнанова.– Казан: Тат. кит. нәшр. – 1998.
  2. Исхакый Г. Әсәрләр: Унбиш томда. Повестьлар һәм хикәяләр (1909-1918). – Т. 2. Томны төз., текст,искәрмә һәм аңлатмаларны әзер.: Л. Гайнанова. Казан: Тат. кит. нәшр. – 1999.
  3. Исхакый Г. Әсәрләр: Унбиш томда. Романнар: Теләнче кызы; Мулла бабай. – Т. 3. – Томны төз., текст,искәрмә һәм аңлатмаларны әзер.: Л. Гайнанова. – Казан:Тат. кит. нәшр, 2001.
  4. Исхакый Г. Әсәрләр: Унбиш томда. Казан: Публицистик һәм әдәби тәнкыйть мәкаләләре (1902-1914). – Т. 6. – Тат. кит. нәшр. – 2005.
  5. Исхакый Г. Әсәрләр: Унбиш томда. Г. Исхакыйның тормышы һәм иҗаты турында замандашлары (1898-1917). – Т.8 Томны төз. Ф. Ибраһимова, фән. мәкаләләр: Н. Исмагыйлев, И. Еникиев. – Казан: Тат. кит. нәшр.– 2001.
  6. Исхакый Г. Әсәрләр: Унбиш томда. Пьесалар (1900-1918). – Т. 1 Төз. Л. Гайнанова. – Казан: Тат. кит. нәшр.– 2003.
  7. Исхакый. Г. Сайланма әсәрләр. Төз. Р.Яруллин. – Казан: ТаРИХ, 2002.
  8. Исхакый Г. Идел-Урал. – Яр Чаллы: Камаз, 1992.
  9. Исхакый Г. Ислам мәмләкәтләрендә (юл истәлекләре). – Кереш мәкалә авт.: Х. Миннегулов. – Казан: Иман, 2003.

План-конспект урока (10 класс) на тему: Гаяз Исхакый

Тема:   Халыкка хезмәт итү юлында

Г.Исхакыйның тормыш  һәм иҗаты юлын кабатлау.

       Максат: 1) Г. Исхакыйның  тормыш  һәм иҗаты юлы аша үз халкына, милләтенә хезмәт итүнең якты үрнәген бирү;

2) шагыйрь иҗатына хөрмәт, сөю уяту;

3). аларда тормышка дөрес караш тәрбияләү, хәзерге көндә дә әсәрнең актуальлелеген аңлауларына ирешү.

     Җиһазлау: Шагыйрьнең портеты,  10 нче сыйныф дәреслеге, Г.Исхакый җыентыклары, плакатлар, тестлар, кроссворд, компьютер, проектор.

Тактада эпиграфлар: Кем ул бу милләтне күтәргән кеше?

                        Кем ул телле һәм тавышлы иткән?

                        Кайгылы милләтне юаткан кем?      

                        Гаяз Исхакый.

                                                                     Габдулла Тукай

    Әдәбият исемлеге:

1.Флүн Мусин.”Гаяз Исхакый” ( Тормышы һәм эшчәнлеге).-Казан, татар.кит.нәшр. 1998.

2.Г.Исхакыйның тормыш юлына багышланган электрон ярдәмлек.

3.Г.Исхакый томлыклары.

4Г.Исхакый.” Зиндан”Сайланма проза һәм сәхнә әсәрләре.Төзүче Л.Гайнанова.-К:Татар.кит.нәшр.1991.

Укыту принциплары:

1.Дидактик принциплар:

А) фәннилек;

Б) системалылык,эзлеклелек;

В) дәвамчылык;

Г) күрсәтмәлелек.

Укыту ысуллары:

1Репродуктив ысул:

А)күрсәтмәле аңлату;

Б)хәбәр итү төсендә аңлату;

В) тест, кроссворд өстендә эшләү.

Укыту алымнары: Аңлату, дәреслек белән эшләү, сүзлек өстендә эшләү, тест һәм кроссворд чишү, “ Туган ил” турындагы проектны яклау, презентация күрсәтү.

Яңа педагогик технологияләр: компьютер, презентация проект аша күрсәтеп, тест һәм кроссворд.

Дәреснең тибы: Кабатлау.

Дәрес барышы.

I. Оештыру. Уңай психологик халәт тудыру

Укытучы.Исәнмесез, кадерле укучылар, хөрмәтле кунаклар!

Укучылар. Исәнмесез.

Укытучы. Кәефләрегез ничек?

Укучылар. Рәхмәт, яхшы.

Укытучы. Әдәбият дәресен башлыйбыз. Безнең бүгенге дәресебезнең максаты:

“Халыкка хезмәт итү юлында” дигән тема астында үтәр.

  Дәресебез  халкыбызның рухи тормышы һәм мәдәнияте тарихында тирән эз калдырган олы шәхес, татар әдәбияты классигы, җәмәгать  эшлеклесе, күренекле сәясәтче,  гомерен милләт өчен көрәшкә багышлаган фидакарь язучы,  милләтебезнең горурлыгы Гаяз Исхакыйга багышлана.

Максатыбыз: Аның  тормыш юлы һәм иҗаты турында белемнәрне тулыландыру;

Актуальләштерү:   

Кем ул.

Кем ул бу милләтне күтәргән кеше?

Кем ул телле һәм тавышлы иткән?

Хайваннардан безнең аермабызны күрсәткән кем?

Кемлегебезне дошманнарга аңлатып биргән кем?

Кайгылы милләтне юаткан кем?        

Караңгыда идек, аттырды “Таң” кем?

Узган көннәребез турында уйлаткан кем?

Безнең өчен күп зәхмәт чиккән кем?        

Соңыннан рәхмәтен уртак иткән кем?

Гаяз Исхакый.

Габдулла Тукай

Эпиграфка игътибар ителә.

(Түбәндәге сораулар нигезендә Гаяз Исхакыйның тормыш юлы һәм иҗатын искә төшерү)

Чыннан да, кем ул Гаяз Исхакый?

  1. Кереш.

Укытучы сөйләме. 

  Талантлы прозаик, драматург, публицист, җәмгыять эшлеклесе —– Мөхәммәтгаяз Гыйлаҗетдин улы Исхакый – Гаяз Исхакый, җитмеш алты еллык гомеренең алтмыш елын татар халкының милли азатлык хәрәкәтенә багышлаган, илле җиде елын иҗатка биргән, илле биш елын татар милли матбугатын үстерүгә тоткан, үзеннән соң гаять зур һәм бай мирас калдырган, җисемнәре туган илдән еракта калып, исемнәре һәм иҗатлары яңадан үз халкына әйләнеп кайткан күренекле әдип ул. Егерменче гасырның беренче яртысында ул татар, гомумән, төрки халыкларының киләчәге өчен эзлекле көрәш алып барган, шуны яшәвенең иң олы максаты итеп санаган милләт агаларыбызның күренеклесе иде. Һәрчак халкының милли үзаңын үстерүне күздә тоткан. Гаяз Исхакый- татарның сирәк очрый торган бөек таланты, милли әдәбият классигы һәм горурлыгы, аның әдәби мирасы-халыкның милли хәзинәсе, рухи байлыгы.

II.  Үткән дәресне кабатлау.

  1.  Укучылар, Гаяз Исхакыйның тормыш юлы һәм иҗаты турында белемнәрегезне тулыландыру өчен бераз гына саннарга мөрәҗәгать итик әле. Игътибарлы булыгыз, моңа кадәр алган белемнәрегезне дә тикшерү максатыннан тест сорауларына җаваплар да бирербез. 

   ( 1 нче слайд күрсәтү)

 Укытучы:          - 1878 нче елның 22 нче феврале безгә нәрсә турында сөйли?

Укучы:  - Г.Исхакый 1878 нче елның 22 нче февралендә  Казан губернасында Чистай өязе Яуширмә авылында Гыйлаҗетдин мулла гаиләсендә туа. ( 3 нче слайд)

Укытучы: Әнисе Камәрия дә ул  заманнарда аң-белеме белән танылган мулла кызы  була.

Кайбер балалары  вафат булу сәбәпле, Гыйләҗетдин белән Камәрия бөтен өметләрен Гаязга баглыйлар, аңа белем һәм тәрбия бирү турында кайгырталар.(4нче слайд)

Гаяз үзе дә бик зирәк бала булып чыга,  үзе кебек балалар арасында үткенлеге белән аерылып торган һәм атасыннан ишеткән пәйгамбәрләр тарихын сөйләп йөри торган булган.  Биш яшендә  әтисеннән гарәп-фарсы китапларын  укырга өйрәнә. ( 5 нче слайд)  (“Пәйгамбәрләр тарихы” китабының элекке вариантын һәм 1992 нче елгы яңа басмаларын күрсәтү. Иске китапның буыннан-буынга килүен әйтеп үтү)-

Укытучы: -   1890 елда12 яшьлек  Г.Исхакый нишли?

Укучы:  1890 елда ягъни 12 яшьлек Гаяз Чистай мәдрәсәсенә укырга керә.

Укытучы: -   Бик зирәк һәм   шактый белемле булганга, аны бу мәдрәсә бирә торган белемнәр генә канәгатьләндерә алмый . Чөнки күбрәк белергә  тели. Шундый уйлар белән ул,1893 елдакая күчеп килә?

Укучы: -1893 елда Казандагы Күл буе мәдәрәсәсенә күчеп килә. Аның зирәклеге, аң-белемгә  ия булуы монда да үзен сиздерә. ( 6 нчы слайд)

Укытучы. Ул   мәдрәсә программасы белән канәгатьләнми, үзлегеннән белемен күтәрү белән шөгыльләнә.  Ул “Тәрҗеман” газетасын даими укып бара, төрек телендәге әсәрләр белән дә таныша башлый. Мондый белемнәр яшь Гаязның дөньяга карашын киңәйтәләр.

1897 елда  Яңа Бистәдә Ф. Әмирханның әтисе Зариф хәзрәт яңа ачкан мәдрәсәгә күчә һәм укыта  башлый. Бу мәдрәсә тиз арада таныла. Нигә бу мәдрәсә таныла икән?

Укучы. Чөнки Г.Исхакый бик көчле укытучы иде.

Укытучы. Әйе, балалар. Ул монда яңача укыта башлый. Аның бу эш турында, хәтта рус  газеталары да яза Мәсәлән: “Казанский телеграф” газетасында мондый мәкалә басылып чыга: “ Күптән түгел Яңа Бистәдә татар балалары өчен Әмирхан мәдрәсәсе ачылды. Яңа мәдрәсә тиз арада җирле мөселманнарның игътибарын җәлеп итте, аңа беренче атнада ук 70 укучы җыелды. Бу хәл укытучы Г.Исхакыйның яңача укытуы белән бәйледер күрәсең”-диелгән.  (7 нче слайд)

Белемен тагын да киңәйтергә теләү аңарда рус һәм Көнбатыш әдәбияты белән танышу теләге тудыра. Шушы максат белән ул  Татарская учительская школага керергә тели.Әмма тиф белән авырып китә һәм әлеге рус мәктәбенә керә алмый. Бары тик аның хыялы 1898 нче елда гына тормышка аша. (8 нче слайд) Ләкин икенче елның язында аны укытучылыктан азат  итәләр. Укучылары белән елашып аерылыша. Нигә елашып аерылышканнар икән? Ничек уйлыйсыз?

Укучы. Укучылары аны яраткан, шуңа күрә.

Укытучы. Шулай ук бу мәктәптә күренекле шәхесләрдән Садри Максуди, Хөсәен Ямашев, Гафур Коләхметовлар белем ала. ( 9 нчы слайд)  Г.Исхакый шулай ук рус әдипләреннән И.Тургенев, Л.Толстой әсәрләрен дә яратып укый. Бу белемнәр аңарда иҗат итү теләге тудыра. “Тәгаллемдә сәгадәт ки гыйлем  үгрәнүдә рәхәт гомер”(1899),“Кәләпүшче кыз”(1900), “Бай угълы”(1903) повестьлары , “Өч хатын берлән тормыш” пьесасы (1900) яза.(10 нчы слайд)

Укытучы. 1902 нче ел Г.Исхакый иҗатында нәрсәсе белән аерылгысыз?

Укучы: - 1902 нче елда “Ике йөз елдан соң инкыйраз” исемле хыялый-публицистик повестен төгәлли. 1902 елның көзендә Исхакый Оренбургның “Хөсәения” мәдрәсәсендә укытучы булып эшли башлый. ( 11 нче слайд)

Укытучы.1903 нче елның җәендә Гаяз нишли?

Укучы: - 1903 нче елның җәендә , атасына мулла булу тыела һәм ул    Гаязны мәҗбүри диярлек    авылга  алып кайта.

.Укытучы. Аның уе Гаяз Исхакыйны мулла итү була. Ләкин ,Гаяз Исхакый бу эшкә кияүләрен куйдырып, яңадан Казанга кайта. Ул революцион хәрәкәттә катнаша, Туган ягы Чистайга кайтып, авылларда митинглар оештыра.Аның бу эшен күрә алмаган авылдашы Шәйхи һәм Котыб аның өстеннән донос (жалоба) язалар.( 12 нче слайд)Кулга алырга җыенганда Г.Исхакый Казанга кача, ләкин полиция анны Казанда да сагалый һәм Пушкин урамына урнашкан квартирасында тентү үткәрә.( 13 нче слайд) Санкт-Петербургта Г.Исхакый редакторлыгында   “Ил” гәзитәсе чыккан . ( 14 нче слайд)  Г.Исхакый пьесаларын сәхнәгә куйган “Сәйяр” труппасы җитәкчесе Г.Кариев  артистка С.Гыйззәтуллина-Волжская белән.

  Укытучы: - 1904 нче ел?

   Укучы: - 1904 нче елда Казанга килеп, революцион хәрәкәткә кушылып китә. “Таң йолдызы” исемле газета чыгара башлый.

   Укытучы:  -1906 нчы ел әдип тормышында нинди борылыш ясый?

   Укучы:         - 1906 нчы елда Г.Исхакый хөкүмәткә каршы җинаятьтә гаепләнеп, кулга алына һәм Чистай төрмәсенә ябыла. Шунда “Зиндан” дигән  автобиографик повестен яза. Аннары Архангел губернасына сөргенгә җибәрелә. Шушы шартларда “Солдат” повестен, “Теләнче кыз” романының икенче кисәген, берничә пьеса яза.

    Укытучы: 1906 елның 21 апрелендә Г.Исхакыйның “Өч  хатын белән тормыш “ драмаса күрсәтелә.( 15 нче слайд)   Г.Исхакыйны  гаепләү “эш”енең тышлыгы .( 16 нчы слайд)   Казан төрмәләрендә утыра. .( 17 нче слайд)

    1907 нче елда?

   Укучы: 1907 нче елда Архангел губернасына  өч елга сөргенгә җибәрелә. .( 18 нче слайд)

     Укытучы:- 1913 нче ел?

     Укучы: - Романовлар династиясенең 300 еллыгы уңае белән иглан ителгән амнистия нигезендә 1913 елда азат  ителә.

     Укытучы: - 1917 нче ел?

     Укучы:  -1917 нче елның 22 ноябрендә Уфада Милли Мәҗлестә катнаша. Ләкин ул мәсьәләнең хәл ителү рәвешен, совет властен кабул итә алмый  һәм Ватаннан китәргә мәҗбүр була.

    Укытучы: Туган иленнән , үз халкыннан аерылгач, ул Париж, Берлин, Варшава һ.б. шәһәрләрдә яши.Ул “Милли юл”, “Яңа милли юл”,” Безнең байрак” дигән газета-журналлар чыгара.Эмиграциядә дә проза, драма, әсәрләрен язуын дәвам итә. Аның “Олуг Мөхәммәд” кебек драма әсәре ,“Остазбикә” повесте    игътибарга лаек.  ( 19 нчы слайд)

   1913 елда Исхакый сөргеннән котылыр алдыннан Тукай аны: “Кайт әле монда ватанга, кайт әле,

саргайтмале!”  ди.  ( 20 нче слайд) Ә аның турында язучы Ф.Әмирхан да“Сүнә белми торган ялкын”- дигән иде. ( 21 нче слайд)   Бу сүзләр аның тынгысыз җан булуын, бары тик динебез, милләтебез өчен борчылып яшәгәнлеген дәлилли.

  Укытучы: - 1939 нчы елда Г.Исхакый кайда яши башлый?

  Укучы:  - 1939 нчы елдан алып гомеренең соңгы көннәренә кадәр  Г.Исхакый Төркиянең Истанбул шәһәрендә яши. 1954 елда Әнкара шәһәрендә үлә.

Укытучы:. Аның кабере Төркиянең Истанбул шәһәрендә. ( 25 нче слайд) .Озак еллар Г.Исхакыйның әсәрләре әдәбияттан юкка чыкты,  һәм менә яңа заман килде, аның исеме  яңадан туган илгә кайтты. Аның әсәрләре озак еллар онытылып торганнан соң кабат сәхнәләрдә куела башлады. ( 26-28 нче слайд) Аның исемендәге урамнар бар, ( 29 нчы слайд) туган авылында музей ачылды, ( 30 нчы слайд) ә 1991 елда Татарстан язучылар берлеге Г.Исхакый исемендәге премия  булдырды.  ( 31-33 нче слайд)

      2. Укытучы: -  Без Г.Исхакыйны  Яуширмә авылында туган дидек. Аның авылына, үзенә багышланган шигырьләрне дә беләбез бит.

  1. Исхакыйдай бөек әдипләрне

Халык күңеленнән яшермә

Син ич аның белән бүген шанлы

Авыл булдың, Иске Яуширмә.

Каз үләнен, юл тузанын таптап,

Синдә йөреп үскән Исхакый.

Аның төсен монда һәрбер агач

Һәрбер урам, һәрбер өй саклый.

Мәдрәсәңдә тырышып белем алган,

Синнән чыгып киткән Казанга.

Күзләренә яшләр килгән аның

Китабына сине язганда.                 (А. Минһаҗев)

  1. Яуширмәдә туып үскән

Язучы Гаяз ага.

Әсәрләрен укыганда

Күзләрдән яшьләр тама!

Гәүдәсе читтә калса да

Җаны кайтты иленә

Музей төзеп, һәйкәл коеп

Куйыйк туган җирендә.           (Ш.Хафизов)

3.Укытучы:- Сез хәзер  КУИЗ-КУИЗ-ТРЕЙД  (опроси-опроси-обменяйся) структурасы ярдәмендә бер – берегезнең белемнәрен тикшерерсез.

- Моның өчен сезгә карточкалар ясарга кирәк булачак. Хәзер беренче һәм өченче номерлы

 партнерлар ак бит алалар, битне икегә бүләләр. Яртысын биткә-бит партнерга бирәсез.

 Битнең астын 4\1 өлешен бөкләргә кирәк була.(Күрсәтелә).Битнең күренә торган өлешенә сез Г. Исхакый турында иң яхшы дип саналган  соравыгызны язасыз, ә күренми торган өлешенә соравыгызга җавап языла. Моны эшләү өчен сезгә 1 минут вакыт бирелә. Вакыт башланды.  (Таймер куела)

- Хәзер сез торасыз, кулыгызны күтәрәсез, якында булган иптәшегез янына барасыз һәм соравыгызны бирәсез, иптәшегез сорауга җавап бирергә тиеш. Иптәшегез сорауга җавап бирә алмаса сез аңа булышасыз. Дөрес җавап ишеткәннән соң иптәшегезне мактыйсыз һәм аның соравын тыңлап җавап бирәсез. Бергә кабатлыйбыз “Молодец, рәхмәт миңа синең белән эшләргә бик рәхәт булды”. Моннан соң сез карточкаларыгыз белән алмашырга тиеш буласыз. (әлеге эшне 3 тапкыр кабатлыйлар)

- Барыбызда басттык,урындыкларны төзәттек. Парлар табабыз.Беренче булып үз соравын чәче озынрак булган укучы әйтә.

 - Эшли башладык .

- Вакыт бетте, үз урыннарыгызга үтәсез һәм утырасыз. Молодцы. Рәхмәт!

4.  Белем һәм күнекмәләрне ныгыту.

4.Г.Исхакый китапларыннан күргәзмә белән танышу.

    Укытучы. Әйе, Г.Исхакый үзе кайта алмаса да, китаплары кайтты. Аларны иң

беренчел әрдән булып халыкка җиткерүче "Мирас" журналы булды. "Салават күпере", "Сабыйга" журналлары да бу изге эштә үзләренең өлешләрен керттеләр. 90 нчы еллар башында язучының беренче китабы "Зиндан" исеме белән чыкты һәм шуннан соң инде Исхакый әсәрләре басыла башлады.

  5.Төркемнәр белән эш.  Гаяз Исхакый иҗатына күз салыйк әле(.Укучыларның алларында Г.Исхакый әсәрләре җыентыклары. Аларның эчләренә биремнәр кыстырылган.)

-Балалар, хәзер алдыгызда яткан китаплар эченнән биремнәрне алыгыз да сезнең

төркемгә Г.Исхакыйның нинди әсәре туры килгәнне әйтегез.

    (Укучылар карап әйтәләр)

- Без бу әсәрләр белән 5,6,8, 9, 10 сыйныфларда таныштык инде. Сезнең максат- бу

әсәрләрдә күтәрелгән төп проблемалар нинди? дигән сорауга җавап бирү. Уйларга 2 минут вакыт бирелә һәр төркемнән бер укучы җавап бирә.

Укытучы:- Исхакыйның әдәби мирасы бик бай: 7 романы, 16 драма әсәре, 17дән артык повесть һәм хикәяләре бар. Шулардан кайсыларын беләсез? Г.Исхакый әсәрләре буенча фикер алышу. ( һәр укучыга 2 мин. вакыт бирелә)

- Сез хәзер  ФИНК-РАЙТ-РАУНД РОБИН  (подумай-запиши-обсуди в команде) структурасы ярдәмендә эшлисез. Сезгә таблицалар бирелгән, һәр укучы игътибар белән уйлый (30 с.).

-  Хәзер таблицаны тутырасыз (3м. вакыт бирелә).

- Вакыт бетте. Хәзер җавапларыгызны тикшерәсез.1нче  укучы укый башлый. Бер үк җавапны кабатларга ярамый. Чиратлап укыйсыз (1м.)

Әсәрнең исеме

Жанры

Язылу урыны

Басылу вакыты

1

2

3

4

Алдым-бирдем

драма

1907, Казан

1908

Тартышу

драма

1908, сөргендә

1917

Кыямәт

комедия

1909, Петербург

1910

Кияү

драма

1913, Петербург

1914

Мөгаллим

драма

1906

1907

Дулкын эчендә

драма

1920, Париж

1939, Берлин

Өч хатын белән тормыш

драма

1900

1900, Казан

Җан Баевич

комедия

1923, Берлин

1939, Берлин

Олугъ Мөхәммәд

тарихи драма

1944 – 1947,Истанбул

4.Кроссворд “Гаяз Исхакыйны беләсезме?

Сораулары:

1. Г.Исхакыйның пьесаларын сәхнәгә куйган труппа исеме.

2.Г.Исхакый яшәгән урам  исеме.

3. Доносчының  исеме.

4. Г.Исхакый күмелгән шәһәр.

5. Әнисенең исеме.

6. Хатынының исеме.

7. Кызының исеме.

8. Г.Исхакый туган авыл.

Б) Нәрсә аңлаганлыкларын ачыклау.

   5. Тест эшләү.

   VI.Нәтиҗә. Укытучы:Гаяз Исхакый иҗатын өйрәнүнең актуаль проблемалар

  Укучы:Татар милләтен ирекле итеп күрү Г. Исхакыйның төп хыялы булган. Ул гомер буе үз халкын көрәшергә, мескен булмаска өндәгән, рухи яктан көчле итеп тәрбияләргә теләгән. Мондый кешеләрне милләтнең каһарманы дип атыйлар.   Татар милләте күпме изелүләргә дучар ителеп тә, бүген исән-сау икән, ул Г. Исхакый кебек бөек шәхесләренә бурычлы.

       Гаяз  Исхакый үзенең иҗатында татар милләтенең язмышы өчен  борчылып  кына калмыйча,  ничек милләт буларак сакланып калырга икәнлеген дә күрсәтә. Чөнки милли үзаңы югары булган кеше генә шәхес булып формалаша ала. Шушы фикерләрен халыкка тизрәк җиткерүнең иң кулай юлы итеп автор сәхнә әсәрләре иҗат итүне сайлый.  Г. Исхакый үз татарлыгын саклап калу, милләтең белән горурлану, аны ярату проблемаларын күтәрә.

     . Укучы:  Хәзерге заман кешеләре өчен дә Гаяз Исхакыйның әсәрләре актуаль, бүгенге көндә дә язучыларның төп темалары булып катнаш никахлар, дорфалык, тәртипсезлек, милләтнең бетүе, искелек белән яңалык көрәше тора. Ә Гаяз Исхакый бу проблемаларны инде күптән күргән һәм моңа битараф кала алмаган. Ә инде аның сәхнәдә уйналган әсәрләрен карап,  кешеләр беркайчан да тирән уй-кичерешләрсез таралмыйлар. Аның әсәрләре буенча куелган спектакльне караган һәр кеше күңелендә ирексездән  үз теленә, үз милләтенә, үз диненә соклану теләге  уяна .

Димәк без бүген кемнең биографиясе белән таныштык. Нәрсә аңладыгыз? Нәрсәләр аңлашылмады?

- Укучылар, милләтебезнең нинди дини бәйрәмнәрен беләсез? Иң зурларын әйтегез. ( Ураза гаете, Корбан гаете, Кадер кичәсе, Бәраәт кичәсе (бәхет, изгелекләр иңә торган көн), Гарәфә көне).

VII. Билгеләр кую

VIII. Өй эше бирү

 

Өй эше

1 төркем :“Корбан бәйрәм ”ен гаиләдә ничек үткәрдегез? шул турыда мәгълүмат язарга.

2 төркем:   Г.Исхакый биографиясе буенча 5 сорау эзерләргә.

Учебно-методический материал (10 класс) на тему: Гаяз Исхакый иҗаты буенча дәрес эшкәртмәсе.

Г.Исхакыйның тормыш  һәм иҗаты юлы.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 Тема: Г.Исхакыйның тормыш  һәм иҗаты юлы

Максат: 1) Г. Исхакыйның  тормыш  һәм иҗаты юлы аша үз халкына, милләтенә хезмәт итүнең якты үрнәген бирү;

2) шагыйрь иҗатына хөрмәт, сөю уяту;

3)укучыларда туган илгә мәхәббәт һәм тугрылык хисләрен тәрбияләү.

Җиһазлау: Шагыйрьнең портеты,  5 нче сыйныф дәреслеге, Г.Исхакый җыентыклары, магнитафон, плакатлар, тестлар, кроссворд, компьютер, проектор.

Тактада эпиграфлар: “Кайт әле монда ватанга, кайт әле,  саргайтмале!”     Г.Тукай.

“Сүнә белми торган ялкын.” Ф.Әмирхан.

Әдәбият исемлеге:

1.Флүн Мусин.”Гаяз Исхакый” ( Тормышы һәм эшчәнлеге).-Казан, татар.кит.нәшр. 1998.

2.Г.Исхакыйның тормыш юлына багышланган электрон ярдәмлек.

3.Г.Исхакый томлыклары.

4Г.Исхакый.” Зиндан”Сайланма проза һәм сәхнә әсәрләре.Төзүче Л.Гайнанова.-К:Татар.кит.нәшр.1991.

Укыту принциплары:

1.Дидактик принциплар:

А) фәннилек;

Б) системалылык,эзлеклелек;

В) дәвамчылык;

Г) күрсәтмәлелек.

Укыту ысуллары:

1Репродуктив ысул:

А)күрсәтмәле аңлату;

Б)хәбәр итү төсендә аңлату;

В) тест, кроссворд өстендә эшләү.

Укыту алымнары: Аңлату, дәреслек белән эшләү, сүзлек өстендә эшләү, тест һәм кроссворд чишү, “ Туган ил” турындагы проектны яклау, презентация күрсәтү.

Яңа педагогик технологияләр: компьютер, презентация проект аша күрсәтеп, тест һәм кроссворд.

Дәреснең тибы: Яңа материалны өйрәнү.

 

 

 

Дәрес барышы.

I. Оештыру. Уңай психологик халәт тудыру

Укытучы.Исәнмесез, кадерле укучылар, хөрмәтле кунаклар!

Укучылар. Исәнмесез.

Укытучы. Кәефләрегез ничек?

Укучылар. Рәхмәт, яхшы.

Укытучы. Әдәбият дәресен башлыйбыз. Безнең бүгенге дәресебезнең максаты: 1) Г. Исхакыйның  тормыш  юлы һәм иҗаты   аша үз халкына, милләтенә хезмәт итүнең якты үрнәген бирү;

2) шагыйрь иҗатына хөрмәт, сөю уяту;

3)укучыларда туган илгә мәхәббәт һәм тугрылык хисләрен тәрбияләү.

II Актуальләштерү.

Без сезнең белән алдагы дәрестә Нәкый Исәнбәтнең  тормыш юлы һәм иҗат   белән танышкан идек. Аның “Туган ил” исемле шигырен укыдык. Өй эше итеп Н.Исәнбәтнең тормыш юлын тагын бер кат күздән кичерергә, “Туган ил”яки”Туган як” темасына проект эше башкарырга һәм  аны якларга әзерләнергә, яки  төрле язучыларның шигырьләрен ятлап килергә кушылган  иде. Хәзер өй эшләрен тикшергәнче  тактада ахыры язып бетерелмәгән мәкальләргә карагыз әле. Кайсыгыз шушы мәкальләрнең ахырын тизрәк әйтеп бирер?

Үз илең-алтын(бишек)

Ир-егет үзе өчен туар,

Иле өчен (үләр)

Туган өен белмәгән

Туган авылын (белерме?)

( Туган авылын) белмәгән

Туган илен белерме?

Укытучы. Бу мәкальләр нәрсә турында?

Укучы. Туган ил турында.

Укытучы. Өченче мәкальгә игътибар итегез әле. Сез бу мәкальне ничек аңлыйсыз?

Укучылар фикере тыңлана  .

Укытучы.  Ул ничек укыла?

Укучы. Сорау интонациясе белән.

Укытучы.Әгәр шушы сорауны үзебезгә бирсәк.  Нәрсә икән соң ул Туган ил, туган як.? Сез аны ничек аңладыгыз? Хәзер шуларны ачыклап китик әле

Укучылар. Туган як,туган туфрак, туган якның сихри табигате... Шундый кадерле, якын һәм назлы бу сүзләр.Иң беренче тапкыр бу дөньяга аваз салган, тәпи йөреп киткән вакытыбыздан алып, гомер буе бу изге сүзләр безне иркәли, назлый, сөя.

Һәркем өчен үзенең туган авылы, туган иле бик газиз һәм якын. Кая гына  барсак та үзебезнең туган илебездән дә матуррак ил юклыгына ышанып кайтабыз. Чөнки туган илнең әреме дә, миләше дә, мәтрүшкәсе дә синең күңелеңне дәвалый, яшәү көче бирә, киләчәккә планнар корырга мөмкинлек бирә.

Укытучы. Әйе, укучылар! Мин дә сезнең фикерләргә кушылам. Туган ил темасына багышланган нинди   шигырьләр өйрәндегез икән? Шуны да тикшерик әле.

Укучылар. ( Дҗуманова, Сафиуллина, Зиннәтуллина үзләренең проектларын яклыйлар.

Нуруллина, Халиков, Латыпов туган ил турындагы шигырьләрен укыйлар. Бер- ике бала  компьютер янына утырып  тест эшлиләр)

( магнитафон язмасында Әлфис Кыямовның  “Туган-үскән якларым” җыры  тыңлана.)

III Яңа материалны аңлату. Тактага язып эленгән эпиграфка игътибар иттерү.

Балалар  җырда сүз нәрсә турында бара?

Туган як турында.

Автор  нәрсәне сагына?

Авылын.

Ничек уйлыйсыз, кеше кая китсә туган ягын, авылын сагына?

Читкә китсә.

Укытучы. Әйе,укучылар.Без бүген чит илләрдә туган җирен бер күрергә зар булып, бу дөньядан китеп барган язучы-Г.Исхакыйның тормыш юлы һәм иҗат   белән танышырбыз.( 1 нче слайд күрсәтү)

Ул: “Мин 1878 елда иске стиль белән февральнең 10 сында (яңа стиль белән 23 февраль) җомга көн кояш чыкканда Яуширмә авылында дөньяга килгәнмен” – дип искә ала үзе турында.Г.Исхакый Гыйләҗетдин мулла гаиләсендә дөньяга килә. ( 3 нче слайд)

Әнисе Камәрия дә ул  заманнарда аң-белеме белән танылган мулла кызы  була.

Кайбер балалары  вафат булу сәбәпле, Гыйләҗетдин белән Камәрия бөтен өметләрен Гаязга баглыйлар, аңа белем һәм тәрбия бирү турында кайгырталар.(4нче слайд)

Гаяз үзе дә бик зирәк бала булып чыга,  үзе кебек балалар арасында үткенлеге белән аерылып торган һәм атасыннан ишеткән пәйгамбәрләр тарихын сөйләп йөри торган булган.  Биш яшендә  әтисеннән гарәп-фарсы китапларын  укырга өйрәнә. ( 5 нче слайд)  (“Пәйгамбәрләр тарихы” китабының элекке вариантын һәм 1992 нче елгы яңа басмаларын күрсәтү. Иске китапның буыннан-буынга килүен әйтеп үтү)1890 елда ягъни 12 яшьлек Гаяз Чистай мәдрәсәсенә укырга керә  Бик зирәк һәм   шактый белемле булганга, аны бу мәдрәсә бирә торган белемнәр генә канәгатьләндерә алмый . Чөнки күбрәк белергә  тели. Шундый уйлар белән ул,1893 елда Казандагы Күл буе мәдәрәсәсенә күчеп килә. Аның зирәклеге, аң-белемгә  ия булуы монда да үзен сиздерә.  .( 6 нчы слайд)

Г.Исхакый ничәнче елда Казанга килде әле?

Укучы. 1893 нче елда.

Укытучы. Ул   мәдрәсә программасы белән канәгатьләнми, үзлегеннән белемен күтәрү белән шөгыльләнә.  Ул “Тәрҗеман” газетасын даими укып бара, төрек телендәге әсәрләр белән дә таныша башлый. Мондый белемнәр яшь Гаязның дөньяга карашын киңәйтәләр.

1897 елда  Яңа Бистәдә Ф. Әмирханның әтисе Зариф хәзрәт яңа ачкан мәдрәсәгә күчә һәм укыта  башлый. Бу мәдрәсә тиз арада таныла. Нигә бу мәдрәсә таныла икән?

Укучы. Чөнки Г.Исхакый бик көчле укучы иде.

Укытучы. Әйе, балалар. Ул монда яңача укыта башлый. Аның бу эш турында, хәтта рус  газеталары да яза Мәсәлән: “Казанский телеграф” газетасында мондый мәкалә басылып чыга: “ Күптән түгел Яңа Бистәдә татар балалары өчен Әмирхан мәдрәсәсе ачылды. Яңа мәдрәсә тиз арада җирле мөселманнарның игътибарын җәлеп итте, аңа беренче атнада ук 70 укучы җыелды. Бу хәл укытучы Г.Исхакыйның яңача укытуы белән бәйледер күрәсең”-диелгән.  (7 нче слайд)

Белемен тагын да киңәйтергә теләү аңарда рус һәм Көнбатыш әдәбияты белән танышу теләге тудыра. Шушы максат белән ул  Татарская учительская школага керергә тели.Әмма тиф белән авырып китә һәм әлеге рус мәктәбенә керә алмый. Бары тик аның хыялы 1898 нче елда гына тормышка аша. (8 нче слайд) Ләкин икенче елның язында аны укытучылыктан азат  итәләр. Укучылары белән елашып аерылыша. Нигә елашып аерылышканнар икән? Ничек уйлыйсыз?

Укучы. Укучылары аны яраткан, шуңа күрә.

Укытучы. Шулай ук бу мәктәптә күренекле шәхесләрдән Садри Максуди, Хөсәен Ямашев, Гафур Коләхметовлар белем ала. ( 9 нчы слайд)  Г.Исхакый шулай ук рус әдипләреннән И.Тургенев, Л.Толстой әсәрләрен дә яратып укый. Бу белемнәр аңарда иҗат итү теләге тудыра. “Тәгаллемдә сәгадәт ки гыйлем  үгрәнүдә рәхәт гомер”(1899),“Кәләпүшче кыз”(1900), “Бай угълы”(1903) повестьлары , “Өч хатын берлән тормыш” пьесасы (1900) яза.(10 нчы слайд) !902 елның көзендә Исхакый Оренбургның “Хөсәения” мәдрәсәсендә укытучы булып эшли башлый. ( 11 нче слайд) 1903 нче елның җәендә , атасына мулла булу тыела һәм ул  Гаязны мәҗбүри диярлек    авылга  алып кайта. Аның уе Гаяз Исхакыйны мулла итү була. Ләкин ,Гаяз Исхакый бу эшкә кияүләрен куйдырып, яңадан Казанга кайта. Ул революцион хәрәкәттә катнаша, Туган ягы Чистайга кайтып, авылларда митинглар оештыра.Аның бу эшен күрә алмаган авылдашы Шәйхи һәм Котыб аның өстеннән донос (жалоба) язалар.( 12 нче слайд)Кулга алырга җыенганда Г.Исхакый Казанга кача, ләкин полиция анны Казанда да сагалый һәм Пушкин урамына урнашкан квартирасында тентү үткәрә.( 13 нче слайд) Санкт-Петербургта Г.Исхакый редакторлыгында   “Ил” гәзитәсе чыккан . .( 14 нче слайд)  Г.Исхакый пьесаларын сәхнәгә куйган “Сәйяр” труппасы җитәкчесе Г.Кариев  артистка С.Гыйззәтуллина-Волжская белән. 1906 елның 21 апрелендә Г.Исхакыйның “Өч  хатын белән тормыш “ драмаса күрсәтелә.( 15 нче слайд)   Г.Исхакыйны  гаепләү “эш”енең тышлыгы .( 16 нчы слайд)

Казан төрмәләрендә утыра. .( 17 нче слайд) 1907 нче елда Архангел губернасына  өч елга сөргенгә җибәрелә. .( 18 нче слайд)1917 елгы октябрь революциясен кабул итә алмый, чит илгә китә. ( Зөфәр Хәйретдиновның “Чит Җирләрдә” җырының 2 куплетын тыңлау) Туган иленнән , үз халкыннан аерылгач, ул Париж, Берлин, Варшава һ.б. шәһәрләрдә яши.Ул “Милли юл”, “Яңа милли юл”,” Безнең байрак” дигән газета-журналлар чыгара.Эмиграциядә дә проза, драма, әсәрләрен язуын дәвам итә. Аның “Олуг Мөхәммәд” кебек драма әсәре ,“Остазбикә” повесте    игътибарга лаек.  ( 19 нчы слайд) 1913 елда Исхакый сөргеннән котылыр алдыннан Тукай аны: “Кайт әле монда ватанга, кайт әле,

саргайтмале!”  ди.  ( 20 нче слайд) Ә аның турында язучы Ф.Әмирхан да“Сүнә белми торган ялкын”- дигән иде. ( 21 нче слайд)   Бу сүзләр аның тынгысыз җан булуын, бары тик динебез, милләтебез өчен борчылып яшәгәнлеген дәлилли. Ул 1954 нче елның 22 июлендә вафат була. Аның кабере Төркиянең Истанбул шәһәрендә. ( 25 нче слайд) .Озак еллар Г.Исхакыйның әсәрләре әдәбияттан юкка чыкты,  һәм менә яңа заман килде, аның исеме  яңадан туган илгә кайтты. Аның әсәрләре озак еллар онытылып торганнан соң кабат сәхнәләрдә куела башлады. ( 26-28 нче слайд) Аның исемендәге урамнар бар, ( 29 нчы слайд) туган авылында музей ачылды, ( 30 нчы слайд) ә 1991 елда Татарстан язучылар берлеге Г.Исхакый исемендәге премия  булдырды.  ( 31-33 нче слайд)

Бөек исемең синең илгә кайтты,

Көнгә кайтты Гаяз Исхакый.

Озак еллар «онытып» торган өчен
Кичер безне, кичер, Исхакый! дип әйтәсе килә.

 Г.Шәмсетдинова  сүзләре белән  аннан гафу сорыйсы килә.( 34 нче слайд)

Менә без кыскача Г.Исхакыйның тормыш юлы һәм иҗаты белән таныштык. Аның турында күбрәк өлкән сыйныфларда өйрәнербез.

IVФизкультминут

Эре-эре заводлар

Заводта станоклар

Тиздән үсеп җитәрбез

Шунда эшкә китәрбез.

V  Ныгыту.

Сүзлек эше.

Губерна –  1924-1929 елларга кадәр СССРда һәм хәзерге Россиядә төп административ- терроториаль берәмлекләрнең берсе.

Хөкүмәт- дәүләтне идарә итү органы.

Сөрген-еракка җибәреп яшәтү җәзасы

Җинаять-закон тарафыннан тыелган куркыныч гамәл

Җәмәгатьчелек-оешма.учреждение составында даими рәвештә эшләгән кешеләр берләшмәсе.

Эмигрант-чит илгә күчеп киткән кеше.

Мөһаҗирлек-чит илгә күчеп китү, мөһаҗирлек; эмиграция.

Сүзләрне сүзлек дәфтәрләренә яздыру. Эш дәфтәрләренә число һәм теманы язу, эпиграфларны яздыру.

Г.Исхакый биографиясен уку.

V. Йомгаклау

А)  Кроссворд чишү

Сораулары:

1. Г.Исхакыйның пьесаларын сәхнәгә куйган труппа исеме.

2.Г.Исхакый яшәгән урам  исеме.

3. Доносчының  исеме.

4. Г.Исхакый күмелгән шәһәр.

5. Әнисенең исеме.

6. Хатынының исеме.

7. Кызының исеме.

8. Г.Исхакый туган авыл.

Б) Нәрсә аңлаганлыкларын ачыклау.

VI.Нәтиҗә.

Димәк без бүген кемнең биографиясе белән таныштык. Нәрсә аңладыгыз? Нәрсәләр аңлашылмады?

- Укучылар, милләтебезнең нинди дини бәйрәмнәрен беләсез? Иң зурларын әйтегез. ( Ураза гаете, Корбан гаете, Кадер кичәсе, Бәраәт кичәсе (бәхет, изгелекләр иңә торган көн), Гарәфә көне).

 

VII. Билгеләр кую

VIII. Өй эше бирү

Материал (9 класс) по теме: Гаяз Исхакый иҗатында хатын-кыз образы

ГАЯЗ ИСХАКЫЙ ИҖАТЫНДА

ХАТЫН-КЫЗ ЯЗМЫШЫ

Эчтәлек

Кереш......................................................................................3 бит

Төп өлеш. Г. Исхакый иҗатында хатын-кыз образлары.

Беренче бүлек. “Милләтнең гамьсезлеге, битарафлыгы...” ..........4 бит

Икенче бүлек. Мәгърифәтчеләрнең идеал хатын – кыз образы.....7 бит

Өченче бүлек. “Зөләйха –МилләтАнасы”…………………………10 бит

Дүртенче бүлек. “Ана – бөек исем...”........................................12 бит

Йомгаклау.......................................................................       16 бит

Кереш

Бөек тә син, матур да син,

                                           татар кызы!

Нинди матур, тирән уйлар кубаручы сүзләр! Алар татар хатынының бөеклеген, сәгадәтлеген, эчкерсезлеген күрсәтәләр. Кыска гына бер җөмләдә күпме мәгънә?! Бу дөньяда бөек, илаһи затка багышланган күпме иҗат җимешләре бар?

Татар әдәбиятының һәр чорында (Борынгы әдәбияттан алып бүгенге көн әдәбиятына кадәр) хатын-кыз язмышы үзәктә булган. Кайсыбер язучы хатын-кызны бик идеаллаштырып бирә, ә кемдер тормышның язылмаган кануннарына буйсынып, изелеп яшәгән хатын-кыз образына туктала. Саный китсәк, һәр язучының идеал образы аерым бер үзенчәлек белән тасвирлана.

Әйтик, якташ язучыбыз  Гаяз Исхакый  иҗатында хатын-кыз образы. Аның хатын-кызлары милләт өчен көрәшүче дә, мәгърифәтче дә, шулай ук үз киләчәгенә җиңел караучы , фахешханәләрдә җан асраучы да. Соңгыларына аерым тукталасым килә, чөнки хатын-кызның шундый язмышка дучар булуы бугенге көндә дә бик актуаль проблема булып санала.

 И язмыш, язмыш, дибез. Язмыш кына гаепле микән бу очракта?!

Ә бәлки Гаяз Исхакый XIX гасырда ук  XXI гасырның “чуанын”, милләтнең авыруын  күргәндер?! Юкка гына якташыбыз:“Әүвәл хатын- - кызның әхлагы бозыла, аннан дин бетә һәм шунда халык үзе дә бетәр!” – дип, борчылып  әйтмәгәндер.

 Гаяз Исхакый иҗатында Хатын-кыз образлары

Милләтне яшәтүдә һәм үстерүдә, аны аң-белемле һәм әхлаклы таза итүне беренче планга куеп, Г. Исхакый әдәби иҗатын да шундый мәсъәләләрне яктыртудан башлый.

Беренче әсәрләрендә шул вакыттагы татар дөньясын күрсәтүгә ул аң-белемле һәм әхлаклы кеше тәрбияләү мәсъәләсеннән чыгып килә. Ике гасыр аралыгында татарның милләт буларак нинди аянычлы хәлдә калуы, ничектер, ачыграк күренә һәм милли җанлы кешеләрне уятып, айнытып җибәрә.

Г. Исхакый һәрдаим аерым кешеләрнең, гаиләнең хатын-кызга булган мөнәсәбәте белән кызыксына. Татар хатынының язмышын ул милләт язмышына бәйләп карый, аларның ирләр белән бертигез хокуклы булмавын милләтне инкыйразга алып баручы сәбәпләрнең иң җитдие итеп саный. (1, 15) 

Милләтнең гамьсезлеге, битарафлыгы...

 Хатын-кызны хөрмәт итмәгән, аны шәхес итеп һәм балалар тәрбиячесе булуын танымаган һәм бу нәфис затларның рухи үсеше һәм камилләшүе өчен уңай шартлар тудыра алмаган милләтнең киләчәге бик караңгы, өметсез булуын искәртә Гаяз Исакый.

Шулай ук хатын-кызны санга сукмаган, аны бары тик физиологик теләкләр канәгатьләндерү объекты итеп кенә санаган җәмгыять тә, Гаяз Исхакый раслаганча, инкыйраз өчен яхшы зәмин тудырырга булыша.(2, 17)

Татар милләтен шундый хата адым-гамәлдән аралау максатында иҗат ителгән “Кәләпүшче кыз” повесте (1902) мотивы, кызганычка каршы, бүгенге көнгә кадәр әһәмиятен югалтмаган.

Камәр төсле кулдан-кулга йөргән яшь кызларның фаҗигасен йөрәге аша үткәргән Исхакый, җан әрнүенә түзә алмыйча, әсәр алдыннан  татар милләтенә мөрәҗәгать итәргә мәҗбур була: “Укучым! Мине бу хикәяне язудан максудым – Камәр кеби булуның ахыры ни булачагын күрсәтеп, милләтемнең туташларын шул кара бәхетләрдән коткарыр өчен, аларга Камәр булудан нинди авырлыклар барлыгын белдереп, үзләрен саклар өчен бер тәнбиһдер”. (5, 19)

“Кәләпүшче кыз” повесте шул чор татар әдәбтятына хас мәгърифәтчелек реализмы методы белән язылган. Г. Исхакый, югарыда искәрткәнчә, бу фаҗигале язуының максатын яшь кызларга “үзләрен саклар өчен бер кисәтү” дип күрсәтсә дә, ул күздә тоткан мәгънә тагын да зуррак һәм киңрәк. Әдип йомшак күңелле Габдеррәшит белән бала җанлы Кәримәнең сөекле кызлары, бала күңелле Камәрнең тормыш төбенә тәгәрәве өчен җаваплылыкны шулай ук татар җәмәгатьчелегенә дә йөкли. Чөнки, әгәр кәләпүш-калфак белән сату итүче бай сәүдәгәр Сәлимовның шәригать кануннарына төкереп караучы баш сатучысы Вафа яшь Камәрне бозмаган булса, аның яман атын халыкка таратмаса, ул, бәлки, тормышын да ипле генә көйләп җибәрер иде. Шулай ук ире вафат булгач, тизрәк яңа кияүгә чыгу турында баш ваткан Кәримә дә кызы Камәр белән улы Габделәхатне тәрбияләүне төп вазифасы итеп санаса, Камәр дә мондый авыр һәм хурлыклы юлга аяк басмас иде. Асламчы карчык Зөһрә абыстай кебек яшь кызларны фәхешханәләргә сатып акча эшләүче затсыз кешеләр кулына эләкмәсә, Камәр әле тормышын тәртипкә китерә алыр иде.

Мондый аяныч хәлдән чыгу, тормыш баткаклыгыннан котылу җаен эзләү өчен борынгы һөнәре белән шөгыльләнергә мәҗбүр була ул. Клиентларының берсеннән яман чир эләктергәч, фәхешханәдән дә куыла һәм озак кына хастаханәдә дәвалана. Әнә шулай, “урам - өем, урыс – ирем” дип йөри-йөри, бер көнне Камәр йөккә уза: “Кем очрады, шуның берлә йөрүеннән корсаклы булып, янә бер авыру эләкте.

Шулай итеп, корсаклы булып, хастаханәгә керде. Камәрнең бу сырхавы элгәреге сырхавыннан башка булса да, монысыннан терелүен уйларлык түгел иде. Чөнки Камәр караган саен артка китә бара иде. Бара-тора Камәрнең баласы туар вакыт җитте. Үзе авыру булганга, баласын китерә алмады, ничә көннәр мәшәкатьлщнеп ятса да, бабкалар сүзенә караганда, баланы ярмаенча китерә ала алмавы беленеп, Камәрнең баласы алынса да, бала үле туды. Һәм Камәр үзе дә җан бирде. Аны хастаханәдән алып күмделәр”. (5, 51)

Милләтләрнең гамьсезлеге, битарафлыгы нәтиҗәсендә Камәр әнә шулай һәлакәт сукмагына чыга һәм ахыр чиктә зур фаҗига белән мәңгелек йортка китеп тә бара. Г. Исхакый татар әхлагына үтеп керә башлаган инкыйраз күренешләрен – җенси азгынлыкны, гамьсезлекне, битарафлыкны, фахишәлекне фаш итә,  һәм үсеп килүче яшь буынны мондый яманлыклардан , пычраклыклардан нык сакланырга чакыра. Әйтергә кирәк, татар хатын-кызларының авыр язмышы мәсьәләсе Гаяз Исхакыйга кадәр иҗат иткән мәгърифәтче әдипләрнең әсәрләрендә дә куела. Аерым алганда гаилә белән тирәлекнең хатын-кыз язмышын хәл итүдәге роле З. Бигиевның “Өлүф, яки гүзәл кыз Хәдичә” романында шактый үзенчәлекле рәвештә тасвирлана.

Й. Акчура әйткәнчә, милләтенең “иң агулы бер чуанын” ачып салган “Кәләпүшче кыз” повестеның дөньяга чыгуы татар әдәбиятында милли  вакыйгага әверелде.

 Бу әсәрнең әһәмиятен билгеләп, Н. Гасрый, мәсәлән, 1910 елда болай дип яза: “Бу хикәя, чыгар-чыкмас буларак кабул ителә. Яшь әдәбият куәтләнә... “Кәләпүшче кыз” мөхәррире белән яңа әдәбиятка яңа бер көч килеп керүе беленде”. (4, 31)

Бер үк вакытта “Кәләпүшче кыз” повесте Г. Исхакыйның киләчәк иҗат йөзен билгеләгән әсәргә әверелде. Чөнки алга таба аның иҗатында татар дөнясында милләт яшәешенә һәм язмышына куркыныч янаучы “чуанлы”, авыру күренешләрне ачу төп максатка әверелә. Моны “Кәләпүшче кыз”дан соң язылган “Теләнче кыз” повестенда (1908) да ачык тоярга мөмкин. 

Мәгърифәтчеләрнең идеал хатын – кыз образы.

Әйтергә кирәк, “Теләнче кыз”да тиешле тәрбия алу мәсъәләсен яктыртуда шактый аермалык сизелә. Әгәр Камәр акыл җитмәү аркасында фәхешлек юлына басса, икенче әсәр героинясы Сәгадәтне әлеге адымга тормыш үзе мәҗбүр итә.

 Ачлыктан качып, Сәгадәт әтисе Шәрип абзый һәм әнисе Хөсниҗамал апа белән барлы-юклы мөлкәтләрен очсызга гына сатып шәһәргә күчеп килә һәм бераздан әтисе-әнисе үлеп киткәч, ул чит җирдә беръялгызы торып кала. Ачлык ятим калган кызны байларга барып теләнеп йөрергә мәҗбүр итә. Шулай теләнеп йөргән көннәрнең берсендә Сәгадәт Габдулла бай кулына эләгә һәм үзенең сәгадәтлегеннән мәхрүм кала. Героеның әхлак йөзенә аеруча игътибар биреп, автор аны болай характерлый: “Потомственный почетный гражданин Габдулла Әмирханович сәламәт иде, ягъни җисмән һич авырмый, һичбер җирендә хәстәлек галәмәте сизми иде, әмма рухани Габдулла яисә Габдулла әфәнде, ягъни вөҗдан иясе, оятлы Габдулла әнисенең имие белән тәрбия кыла, хәзер мәдрәсәдән чыгып, дустиш кушылгач, бөтенләй җиңелеп куелган иде”.(2, 76)

Рухи яктан “киселгән, корыган агач”ка әверелгән Габдулла Сәгадәтне дә үзенә ошаган башка теләнче кызлар кебек үк, бары “хисмани кирәкләрен тутырыр өчен генә” сайлап ала. Авылның ерактан килә торган әхлакый нормалары кысаларында тәрбияләнгән Сәгадәт, табигый, ачлыктан Габдулла байның җенси теләкләрен канәгатьләндерү чарасына әверелүен бик авыр кабул итә.

Героиняның моннан соңгы уй-кичерешләрен язучы тәэсирле детальләр ярдәмендә чагылдыра. Әйтик, төнлә Габдулла бай яныннан урамга чыккач, күктәге Ай аңа: “Син анда вакытта мин кеше күзенә күренергә оялган идем, менә син чыктың, мин дә болыт астыннан чыктым!” – дигән кебек була.(1, 68)

Кыскасы, ятим кыз булып, ач-ялангач калу Сәгадәтне үлмәс өчен әлеге адымга барырга мәҗбүр итсә дә, аның рухы, табигате андый яшәү рәвешен кабул итә алмый. Шунлыктан фәхешлек сазына керсә дә, героиня күңеле белән саф булып кала.

 Героиняның тормыш пычраклары белән пычранудан саклый торган сакчысы  хасил була һәм ул героиняны рухи-әхлакый пычранудан саклый кебек. Аның менә шундый керләнүе шифалы тәэсир итә, ул аны рухи яктан дәвалый шикелле.

 Бу йогынтыны беренчеләрдән булып Габдулла үзендә татый. Байның “вөҗданы фалиҗ зәхмәтеннән бераз уяна башлады”. Ул Сәгадәтне фахешханләрдән зли башлый, тапкач, үзе мәсхәрә иткән кызга өйләнә.

Сәгадәт тә милләт хадимнәре белән аралашып, дуслашып яши башлый. Алар  героиняның күзен ача, дөньяга карашларын үзгәртәләр, фикри һәм рухи җәхәтеннән нык үстерәләр. Ул кешелекле, юмарт, милләтпәрвәр бер ханым булып үсеп җитә. Сәгадәт урысча укырга тотына, гимназиянең дүртенче сыйныфына имтихан тота.

“Теләнче кызы”н башкача, Лев Толстой романының исеме белән “Яңадан туу” дип атарга мөмкин булыр иде. Чөнки анда кешенең вөҗдан газабы, әхлакый тәүбәсе аша “яңадан тууы”  сурәтләнә.

Әсәр ахырында героиняның тагын зуррак белем алырга теләп Петербургка китүе Гаяз Исхакый һәм аның фикердәш геройлары тарафыннан югары бәяләнә. Чөнки алар Сәгадәткә мәгърифәтчеләрнең күптәнге хыялларын тормышка ашырырга алынган татар хатыны итеп карыйлар.

 Сүз монда аң-белем алып, халыкка хезмәт итү юлына баскан татар хатыны идеалы турында бара. Шушы идеалны аңлау һәм аны гамәлгә ашырырга алыну героиняның үзенә дә нык тәэсир итә: Сәгадәт үзен күпләргә иптәш булырлык кеше итеп тоя башлый.

Сәгадәттәге модый үзгәрешләр әсәрдә якташыбызның фикердәш геройлары күңеленә бик хуш килә. Чөнки героиня аларның күптәнге хатын-кыз идеалын тормышка ашыра.

Сәгадәтнең гаилә читлегеннән чыгып, җәмгыятьчел затка әверелүен, ягъни иргә генә хезмәт итүдән халыкка, милләткә хезмәт итүгә һәм шушы максатта Петербургка укырга китүенә символик мәгънә биреп, Мансур героиняның  бу адымын “кояшка таба” юл  алуы дип бәяли.

Шулай итеп, “Теләнче кызы”нда татар әдәбиятында XIX гасырдан мәгърифәтчеләр күтәрә башлаган хатын-кыз идеалы мәсъәләсе заманча яңартып яктыртылды. Мәгълүм ки, күп кенә очракларда

 (Г. Ибраһимовның “Татар хатыны ниләр күрми”) татар хатын-кызының гаилә яки иске гореф-гадәтләр изүеннән арынып, шәхси азатлыкка ирешүе турында барды яисә шушы нәрсә идеал итеп күтәрелде.

Г. Исхакый исә хәзер әлеге идеалны иҗтимагый эчтәлек белән баета. Икенче төрле әйткәндә,  ул Сәгадәтнең азат, ирекле булуын да, шәхес булуын да, XX йөз башында татар дөньясында бермә-бер көчәеп киткән гомуммилли максатлар белән яшәү идеясына да хезмәт итүен тели. Шул ук вакытта яңа гасыр башында әлеге теләкнең инде коры хыял гына булмавы, бәлки яңа реаль тормышта күпмедер нигез дә булуын әйтергә кирәк. Чөнки бу вакытта татар дөньясында иҗтимагый аңлы, халыкка хезмәт итү юлына баскан хатын-кызлар пәйда була башлый. 

Зөләйха – Милләт Анасы

Еллар үтә, Г. Исхакыйның  тормышка карашлары ныгый. Хатын-кыз темасы милләт язмышы белән бергә язучының иҗатында алдынгы булып кала.(3, 123)

Аның беренче әсәрләрендә хатын-кыз образы мәгърифәт белән бәйле булса, 1911 елда чыккан “Зөләйха” трагедиясендә хатын-кыз образына бүтән төс керә. Язучының  хатын-кыз образы ир-атлар белән бер даирәгә баса һәм хокукы буенча ир-аттан калышмый. Г. Исхакыйга  кадәр милләт каһарманы дип ир - атка гына әйтүе мөмкин булган.

Ә “Зөләйха” трагедиясендә без бөтенләй башка күренешкә тап булабыз. Бу әсәрдә Зөләйха образы –җыелма образ - татар халкының анасы итеп бирелә.

Әсәрдә сурәтләнгән вакыйга XIX гасырның 60 нчы елларында Казан губернасында бара. Зөләйханы иреннән аерып, бер урыска кияүгә бирәләр, исемен русчага алыштыралар, ә ирен Себергә сөрәләр. Исерек ирен агулап үтергәне өчен, Зөләйха унсигез ел төрмәдә була. Ләкин кайда гына булса да, ул үз диненә тугрылыклы булып кала: вакытында намазын укый, уразасын тота. Авыр газаплардан соң үләр алдыннан ул балалары белән күрешә, урыстан туган улының да исламга кайтуын күреп, тыныч күңел белән мәңгелек дөньяга күчә.

Автор Зөләйха образында татар милләте кичергән трагедияне сурәтли. Зөләйха кебек көчле рухлы Милләт Аналары булганда милләтнең яшәешенә ышанычын белдерә.

Чукындыру объекты итеп татар анасының алынуы да очраклы түгел, бәлки авторның идея максаты белән бәйләнгән. Эш шунда: пьесада Зөләйха образына киң идея-фәлсәфи мәгънә йөкләнә, ягъни ул милләт анасы итеп карала. Нәтиҗәдә, бу татар анасын чукындыру бөтен милләтне чукындыру мәгънәсен ала.

Автор бу имансыз гамәлне героиняның рухи-әхлакый асылын сынау чарасы итеп тә карый. Дөрестән дә, чукындыру Зөләйха өчен бик авыр сынауга әверелә. Иреннән, балаларыннан, карт анасыннан көчләп аерып алып киткәч, аны монастырьга ябалар, чукындырып, рус мужигына хатынлыкка бирәләр. Әмма  бу хатын заманына тугрылыклы булып кала. Гаять авыр шартларда да динен, иманын саклаудагы батырлыгы өчен Ходай тарафыннан шулай югары бәяләнгән мөселман хадиме булуы белән бергә, Исхакый Зөләйханы изге күңелле ир хатыны итеп һәм балалар анасы итеп тә күрсәтә.

Кыскасы, Зөләйханы халык язмышын кичергән милләт анасы итеп карарга алынып, Исхакый аның мондый вазифасын беренче чиратта милли рух һәм халыкның нигезен тәшкил иткән дини иманны саклаучы һәм гаиләнең таянычы булуында күрә.

Алга таба әдип шулай да кешенең шәхси яшәешенә игътибарын арттыра һәм биредә моңа кадәр ничектер әдәбиятта күренмәгән моментларны яки мәсъәләләрне күзаллый. Ул аеруча шәхси бәхет мәсъәләсен дикъкать  итә. 

Ана – бөек исем...

 Кеше яшәешенең бу мәңгелек мәсъәләсен яктыртуда да автор үзенчәлекле моментларны таба һәм шуларның берсен “Остазбикә” повестендә (1915) чагылдыра.

“Остазбикә” повесте – татар әдәбиятының үзенчәлекле казанышы.

Әсәрдә татар авылы хатын-кызы бәхете мәсъәләсе үзәккә куела. Мәсъәләне мөмкин кадәр конкрет һәм ышандырырлык итеп чагылдыру өчен, язучы үз героинясы Сәгыйдәне шул вакыттагы татар авылының шактый бөртекләп сүрәтләнгән мохитендә күрсәтә.

Күпләрнеке кебек, инде җитлеккән кыз Сәгыйдәнең дә иң зур хыялы рәтлерәк кешегә кияүгә чыгу булгач, әсәрдә шушы гамәл күнегелгән рухта, бөтен йолаларын саклап, җитдиен - юморын бергә кушып күрсәтелә. Кияүгә чыгу вакыты җиткәч, мулла кызы Сәгыйдәне дә хатынлыкка сорап киләләр. Һәм  гаилә Сәгыйдәнең әтисенә бик хуш килгән ерактагы бер авылның яңа яшь мулласында туктала. Шуннан түземсезлек белән вәгъдә ителгән кияүне көтү китә. Сәгыйдә үзенең кияү мулласын күңеленнән яратканнан – ярата бара һәм аннан башка тора алмас дәрәҗәгә җитә.

Шушы бәхетеннән ул үзенең, тирә-юньдә мәртәбәле хәзрәт кызының, каената йортында “хезмәтчедәр ашата торган, сарыклар карый торган, сыерлар сава торган, карт белән карчык комганнарыннан җылы суны бушатмый торган асрау”га әверелүен дә сизми кала. Бу аяныч хәлдән аны атасы коткара, авылдашлар белән бергә яшь муллага йорт салып бирәләр. Моннан соң Гаяз Исхакый Сәгыйдә белән Вахид мулланың тату гына яшәп китүләрен тәфсилли.

Аларның бер-берсен яратып, муллалык һәм остазбикәлек хезмәтеннән ямь вә тәм табып яшәүләрен күрсәтүгә дикъкать игътибар бирелә. Әмма бераздан Сәгыйдә чын бәхетле булу өчен болар гына җитмәгәнлеген аңлый. Гаиләдә бала булмау аны бик газаплый. Героиня күңеле белән бала кирәклеген сизә.

 Бер көнне мулла шәһәргә китә, әмма билгеләгән вакытка кайтып җитә алмый . Аны көткәндә Сәгыйдә: “Ул үлсә?.. Минем кемем кала?! Ул бөтенләй миннән югаламы?.. Әй бер угылым булса иде!..” – дип уйлый башлый. “Шул сүз бөтен йөрәгенә кереп утырып, аңарда моңача һичбер булмаган бер куәт белән баласы буласы килү – үзенең угылын кәрәсе килү дәртен тудырды”.(5, 125)

Героиняның кинәт кенә  хасил булган, бала сөю хисен автор алга таба Сәгыйдәнең үз баласын булдыру теләген тормышка ашырырга омтылуын да табигый төстә һәм шактый иркенләп тасвирлый. Әсәргә күз салыйк. Сәгыйдә белән Вахид мулла тәрбиягә бала алалар, әмма бу адым уңышсыз була. Бала урлый башлый һәм алар аны кире бирергә мәҗбүр булалар. Бу да Героиняның җанын телгәли.

Бер заман остазбикәләр белән бер очрашуда берсе аңа: “Ирнең үгие юк,” – дип әйтә. Сәгыйдә сөйгән иренә хыянәт итү турында бөтенләй  дә уйлый алмый. Бу адым аның өчен үлем белән бер. Озак газапланудан соң, эчке каршылыкларны җиңеп, иренең нәсел җебен өзмәс өчен (димәк милләтне дәвам итәр өчен) Сәгыйдә барысын да уйлап, үлчәп, “Хатыннарның дә үгие юк!” – дип, сөйгәнен тагын бер хатын алырга мәҗбүр итә. Шул адымы белән Г. Исхакый хатын-кыз образын идеаллаштыра: тормышта бит сөйгәнеңне, ятагыңны чит кеше белән бүлешәсең килми.

Сәгыйдәнең кичерешләрен автор шулай тасвирлый: “... Галимәнең тетмәсен теткәләмәкче, изүен өзмәкче булды. Ул бит барысы өчен хурланды, мыскыл ителүеннән, хәзрәтеннән мыскыл ителүеннән янды, көенде. Аның күзеннән елгалап яшь, кайнар яшь агарга, хурланган, мыскыл ителгән йөрәктән кайнап чыккан яшь агарга тотынды”.

Ләкин, шул ачы уйлардан ул бик тиз котыла. Аны булачак балага мәхаббәт “коткара”.  Мине Сәгыйдәнең бала тәрбияләү өчен саф, чиста мәхәббәтен кызганмавы сокландыра. Күпме түземлелек, сабырлык бу хатын-кызда!

Бу әсәр хатын кызның бөеклегенә ышандыра. Ирексездән, Һади Такташның шигьри юллары искә тешә:

                         Ана –

Бөек исем! Нәрсә җитә ана булуга!

Хатыннарның бөтен матурлыгы,

Бөтен күрке ана булуда!

Чыннан да, хатын-кыз бу дөньяга “ана” буларак килә. Һәм бу Аллахы Тәгалә тарафыннан аңа йөкләнелгән вазифа, хатын-кызның яшәү мәгънәсенә әверелә. Сәгыйдә дә бу сүзләрне тиешенчә аңлый һәм шуның белән дә укучыны әсир итә.

Вахид бу бөек җанлы хатынның “падишаһ кебек бөеклегенә сыгыныр өчен, тиз-тиз каршы барып, күңеленнән аның алдында тезләнә”.

Әсәр ахырында алар тату гаиләдә балалар тәрбиялиләр. “Тапкан ана түгел, баккан ана”, - дип әйткәннәр борынгылар. Сәгыйдә очрагында да шулай ук. Вахид белән Галимә балалары аны Ана буларак кабул итәләр һәм, дөрестән дә, бу бәхет мәхәббәт белән бер. Әмма героиня мәхәббәтен корбан итте дип әйтү дөрес булмас, миңа калса. Вахид һәрвакыт “үзен бер хатынлы итеп хис итте; бер хатынлы иттереп уйлады; бер хатынлы иттереп торды”. Аларның мәхәббәте көчәйде генә.

Сәгыйдәнең шушы рәвешле үз хыялына ирешүе шактый катлаулы төс алуын сурәтләү, әсәрнең стиль табигатенә дә эз сала. Геройларның күңел дөньясын, каршылыклы уй-кичерешләрен ачуга игърын арттыру Исхакыйның әсәрләренең кайберләренә хас публицистик рухлы хикәяләүдән бераз читләшүгә, психологик анализны көчәйтүгә китергән.  Әлеге уй-кичерешләрне укучыга тәэсирлек итеп гәүдәләндерү өчен, автор һәртөрле чагыштырулардан, контраст буяулардан актив файдалана.

Кеше бәхетен гаилә бәхете белән бәйләп карап, Исхакый бу өлкәдә уйлану-эзләнүләрен алга таба да дәвам итә.


Йомгаклау

Менә, кыскача,  Г. Исхакыйның 4 әсәрендәге хатын-кыз образларына күзәтү ясалды. Аның хатын-кызлары төрле яктан тасвирланды. Аларның уңай яклары да, тискәре яклары да ассызыклап үтелде.

“Кәләпүшче кыз” – чынлыкта, реаль әсәр. Андагы фаҗига бернинди әдәби метод ярдәмендә “бизәлми”. Бала йөрәкле Камәр тормыш төбенә тәгәрәде. Чыгу юлын таба алмыйча, ахыр чиктә зур фаҗига белән мәңгелек йортка китеп тә бара. Бу әсәрдә идеал хатын-кызының  сыйфатлары да юктыр, мөгаен.

 Г. Исхакый татар әхлагына үтеп керә башлаган инкыйраз күренешләрен – җенси азгынлыкны, гамьсезлекне, битарафлыкны, фахишәчелекне фаш итә һәм үсеп килүче яшь буынны мондый яманлыклардан һәм пычраклыклардан нык сакланырга чакыра.

Камәр кебек тормыш төбенә тәгәрәгән Сәгадәт тә (“Теләнче кызы”) авыр язмышлы була.  Ул, беренчедән, ятим кала, икенчедән, үзенең көнен үзе күрергә мәҗбүр була һәм, иң аянычы, кыз алдана.

Әмма “Камәр кеби булмады” шул Сәгадәт, бала йөрәкле кыз мәгърифәткә тартыла башлый һәм шуның белән бу тормыш  төбеннән күтәрелеп халыкка хезмәт итә. Сүз инде фахишә җанлы хатын-кыз турында түгел. Ә аң белеп алып, тормыш баткаклыгыннын чыгарга үзендә көч тапкан, татар хатыны идеалы турында бара.

Еллар үтә, Г. Исхакыйның  тормышка карашлары ныгый. Хатын-кыз темасы милләт язмышы белән бергә язучының иҗатында алдынгы тема  булып кала.

Әлбәттә, хатын-кыз образы да бераз үзгәрешләр кичерә. Аңа инде милләт анасы – Зөләйханың сыйфатлары күчә. Бу гади генә хатын егерме биш ел буена хәләл иреннән, балаларыннан, сукыр анасыннан, аерылып тора, газаплы сынаулар аша үтеп, үз заманына тугрылыклы булып кала алуын прозаик дини-мифологик образлар ярдәмендә бик югары бәяли.

Кыскасы,  Зөләйханы халык язмышын кичергән милләт анасы итеп карарга алынып, Исхакый аның мондый вазифасын беренче чиратта милли рух һәм халыкның нигезен тәшкил иткән дини иманны саклаучы һәм гаиләнең таянычы булуында күрә.

“Остазбикә” әсәрендә хатын-кыз образына мөрәҗәгать итик. Әсәрне уку барышында ук, бу образ сине әсир итә, син, ирексездән, аның колына әйләнәсең. Аның кылган гамәлләренә сокланасың.

“Бөек тә син, матур да син, татар кызы!” – дигән юлларның чын мәгънәсендә Остазбикәгә туры килүенә инанасың. Әлбәттә, монда сүз Сәгыйдәнең тышкы матурлыгы турында түгел, ә эчке дөньсының матурлыгы, рухи байлагы турында барадыр дип уйлыйм.

Мине Сәгыйдәнең бала “күрү”, аны тәрбияләү өчен үзенең саф, чиста мәхәббәтен дә кызганмавы сокландырды. Әлбәттә, Остазбикә “ана булу бәхетенә ирешә”. Ләкин бу бәхеткә ирешү өчен бик күп икеләнүләр аша үтәргә туры килә аңа. Күпме яшь түгелә.

“Минеке генә ул!” – дигән уй аның тнычлыгын ала. Шулай да, ул үзендә ихтыяр көче табып, бу фикер белән ризалаша. Күпме түземлелек, сабырлык бу хатын-кызда! Әлбәттә, барысы да  туачак бала хакына, чөнки бала – Сәгыйдәнең киләчәккә өмете дә, тормышының мәгънәсе дә!

Хезмәтемә нәтиҗә ясап, мин, гади укучы, Гаяз Исхакый әсәрләренә нигезләнеп, татар хатын-кызының  идеал образын менә шулай күз алдыма китерәм:

“Кәләпүшче кыз”ыннан Камәр кебек саф, чиста күңелле

+

“Теләнче кыз”ыннан Сәгадәт кебек мәгърифәтче, азатлыкка омтылышлы

+

“Зөләйха” героинясы кебек сабыр, рухи яктан көчле, дингә тугрылыклы

+

“Остазбикә” кебек, бөек, сәгадәт, Һ. Такташның чын “анасы”

=

Г. Исхакыйның идеал хатын-кыз образы.


Кулланылган әдәбият

  1. Гайнанова Лена. Гаяз исхакый. Әсәрләр. К.: - Татарстан Китап Нәшрияты – 1998
  2. Гайнанова Лена. Гаяз Исхакый. Зиндан. К.: - Татарстан Китап Нәшрияты – 1991
  3. Мусин Флүн.  Гаяз исхакый. Тормышы һәм эшчәнлеге. К.: - Татарстан Китап Нәшрияты – 1998
  4. Мусин Флүн. // Гаяз Исхакый. Монография. Мирас. - №2 – 1998
  5. Сәхапов Әхмәт // Милләтне инкыйраздан коткару программсы. Мирас. - №10 -1997  
  6. Сәхапов Әхмәт // Милли каһарман. Мирас. - № 3 – 1998
  7. Яруллина Рамилә.  Гаяз исхакый. Әсәрләр. К.: -ТаРИХ – 2002
Nedeljni ručak PREKINUT ZBOG TUČE: Альберто ИЗВРЕЯО ВЛАЙЧЕВУ МАЙКУ, ОВАЙ МУ НИЖЕ ОСТАО ДУШАН! (ФОТО)

Белград Нови Сад Ниша Kragujevac Суботица Зренянине Панчево Стара Пазова Požarevac Prokuplje Рума Šabac Смедерево Смедеревская Паланка Сомбор Sremčica Сремска Митровица Сремски Карловцы Пирот Arilje Trstenik Valjevo Вранье Vrbas Врнячка Баня Vršac Zaječar Земун Apatin Kraljevo Банатский Карловац Бор Cuprija Добановчи Горни Милановац Инджия Ягодина Kikinda Kovin Bajina Bašta Бела Црква Kruševac Lazarevac Leskovac Majdanpek Negotin Бачка Топола Нови Пазар Бачка Паланка Обреновац

Понеделяк, 27.07.

26 ℃ / 23 ℃

Уторак, 28.07.

31 ℃ / 18 ℃

, 29.07.

32 ℃ / 20 ℃

Четвртак, 30.07.

32 ℃ / 21 ℃

,
Qytaıda qazaq rejısseri sońǵy kezdegi bıýdjeti qomaqty teleserıaldy túsirip shyqty

НУР-СУЛТАН. QazAqparat - Бейджин каласинда туратын кандасымыз, Яс Рейссер Сркенбек Бейсенбайулы Кытай элинде кыно саласы боййнша джемисти энбек этип, талантимен юрта танюлып юр. QazAqparat tilshisi Beijin kınematografııa akademııasynyń túlegi, talantty Jas rejısser Órkenbek Beısenbaıulmen jeke shyǵarmashylyq belesteri týraly JANE bıylǵy jemisti shyǵarmashylyq jumystarynyń Biri, bıýdjeti 460 МЛН ıýan (65 млн 800 Myn доллар) bolǵan, 60 bólimdi «Nysanaǵa Aly» Атты teleserıaldyń túsirilimi jaıynda áńgimelesken ЭОД.

- Шркенбек Бейсенбайулы, бугинги шыармашылык белестерже жетелеген бала кунги арманинь кандай болди? Iziń jaıly bilgimiz keledi?

- Мужчины, 1993 г., год, четверг. Qytaıdyń Shyńjań ólkesi Sanjy oblysynyń Manas aýdanynda týǵanmyn. Bala kúnimnen kınoǵa qyzyqtym. Bul kınony jaı kórý úshin ǵana qumartý emes edi. Mende kıno jasaı alsam, akter bolyp sonyń ishinde júrsem degen tátti arman boldy. Urb as yl bal bal bal bal bal urb urb urb urb urb urb urb urb urb urb urb urb urb urb urb urb. Олар милтфилм караса да, мужчины кындайтындын.Qysqasy bul salaǵa balalyq shaǵymda-aq ýiestigim oıandy.

Tipten shamama qaramaı 6-shy synyptan bastap stsenarıı jaza bastadym. Ol jazǵandarym keremetteı bir sapaly bolmasa da, bala qııalymnyń ushtalýyna, qanattanýyna jol ashty. Аль орта мектепте дзазан сценарйелерим биршама толымды болганы. Kentken jyly mektepte jazǵan stsenarıimdi Beijindegi bir baıqaýǵa jibersem, júldege ilinipti. Áriptesterim sol stsenarımen Фильм tusireıik dep usynys ta aîtty.

Al osylaı bastalǵan bala kúngi arman jetelep Beijindegi Ortalyq драматическая академия kelkelip túsirdi.Онда Мэн 2012-2016 годы драматургическая деятельность и опыт маманджы бойнша билим алдым. Sonymen birge 2016 jyly Beıjiń kınematografııa akademııasynda bilimimdi jetildirdim.

Jalpy, Qytaıda joǵary oqý oryna túsý kóp talaptanýdy qajet etedi. Al Beıjińdegi tańdaýly oqý oryndarynyń qaqpasyn qaǵý tipten oñaıǵa soqpaıdy. Sondyqtan bir kezeń astym dep toqtap qalmaı, úzdiksiz úırendim, talmaı izdendim.

Академия oqyp júrgen kezimde bos ýaqytymdy paıdalanyp stsenarıı jazdym, kınofılmderge shaqyrtý alyp, rólderdi somdadym.Osylaı qarajat jınap, 4 jyldyq oqý aqshamdy tóledim. Menin alǵashqy túsken filimim «Torańǵy ýádesi» atty týyndydan bastaý aldy.

- Аль-Казирджи Рейджессер Деген Мартебели Атакка Шркенбек Юртка Кандаи Тындысаймен Мойндалып, Танилды?

- qnīversıtet qabyrǵasynda oqyp júrgende mamandyǵym boıynsha túrli jobalarǵa belsendi qatystym. 2016 год назад Lī Ventsın degen azamatpen birge «Beıjiń fantastıkalyq kınofılmder» компания по производству и обслуживанию. Максатымыз - веселый сападагент, играющий в жанре сценарности, язык болтов.Al meni túnǵysh rejısserlik qoltańbam qalǵan, kópshilik qaýymǵa rejısser kenrkenbektiń sátti týyndysy atalyp, мойдалянский шишарма «Куткари», atty qysqa metrajlyyy. Bul týyndy meniń shyǵarmashylyq saparymnyń qutty qadamyn ashty.

Atalǵan tyýndym 2017 jyldyń jeltoqsan aıynda ótken 8-ый Qytaı halyqaralyq «Ясная медия» - это высшая школа, в которой участвуют мужчины или женщины. 2018 год - халикаралык канн

Sondaı-aq, Qytaı men Koreyaa elderi birigip uıymdastyrǵan jastar kınofestıvalinde de meniń týyndym úzdik dep baǵalandy.Qysqasy Gonkong, AQSh, Japan, Корея, elderiniń kınofestıvalderinen qur qaıtpadyq. Áríne, men bul fılmniń sátti shyǵýy úshin kóp eńbektendim, ózime senimdi boldym. Поколение детей, занимающихся только табыцкой смертью иламаган едим.

Jalpy, rejısser mamandyǵyn oqyǵan árbir jastyń jumysqa birden kirisip, film túsiretin múmkindigi az. Akterdiń ról somdaýda úlken-kishisi bolady. Al rejısser uzaq ýaqytyn shyǵyndap, talein in synap, qajyrly jumys istep, birtindep tanylady. Sondyqtan men ózimdi joly bolǵan rejıssermin dep aita alamyn.

- Endeshe osynsha kóp júldeni qanjyǵasyna baılaǵan «jelden júırik» týyndyńnyń baǵy men babyn qalaı taptyń?

- kenlken kıno ónerine qadam jasaıtyn árbir rejısser qysqametrajdy Фильм Ясап, Baǵyn Synaıdy. Men de sol joldan óttim. «Qutqarý» atty qysqa metrajdy kınofılm meniń qarym-kabiletimdi, qajyr-qaıratymdy, táýekelimdi synaǵan týyndy boldy. «Qutqarý» Фильм и сценарий в imzim jazǵanmyn. Tyyndyǵa 96-shy jylǵy Босния-Герцеговина союсы тусынды anasy men ulynyń arasyndaǵy áserli ágime arqaý bolǵan.

Jobaǵa kiriskennen bastap, shaǵyn, bolsa da barynsha sapaly, túsirý úshin barlyq qajetti sharttardyń jaqsy jasalýyn kózdedim. Osyndaı shyǵyndardy esepteı kelgende 700 myń ıyan (41 млн. Тенге) караджат керек болды. Ol kezde meniń qolymda 700 myń turmaq 7 myńın aqsha da bolǵan joq. Sodan fılmge demeýši izdep, komptegen kompanııalar men jeke adamdardyń esigin qaqtym. Бирак каитарымы джок джобана эшким акша бергиси кельмеди.

Jalpy, qysqametrajdy fılmge demeýši tabý qıyn.Dese de alǵa qoıǵan maksatymnan qaıtpadym. Aqyrynda tilektes, ónerdi baǵalaıtyn bir azamattan qaryz aqsha aldym. Осилаиша колы байлаган карайаттын маселеси шешильген снь фильмди туширгэ киристим. Basty rólderdi somdaýǵa Bosnııa jerinen myqty akterlerdi shaqyrdym. Olar óz elderi týraly fílm túsiretinimdi bilip, meniń talpynysymdy qoldaý úshin usynysymdy qabyl aldy. Сюжет тура карманный город командир бир болгар солярий джумсадим.

Fılmdegi Bosnııanyń kórinisterin shynaıy beıneleý úshin, Beıjiń qalasynyń shet jaǵynan kóne ǵımaratty jalǵa aldym.Degenmen osy túsirilim alańy daıyn bolmaı, 6 kunge kelisip kelgen sheteldik ártisterdiń 4 kúnin ǵana paıdalandym. Al kórinisterdi kasibı deńgeıde, kynonyń sapaly apparattarymen túsirdim.

Shynyn aıtqanda, bul jumystyń maǵan kótertken júgi aýyr boldy. Qazirgi kúni sol kezdegi qıyndyqtardy eńserip, táýekelge barǵanym úshin óz-ózime rahmet aıtamyn!

- 30 минут в месяц для детей 60 лет на телевидении?

- Joǵarda atap ótkendeı, týyndym júldege ilikken saıyn kıno salasyndaǵy mamandardyń nazary da maǵan aýdy.Birge jumys isteýge usynystar túse bastady. Мужчины shyǵarmasyn jaqsy kóretin, qytaıdyń belgili rejısseri NIN Haýdyń FILM óndirisimen aınalysatyn «Hýaı Hoýzy» kompanııasynda jumys isteýdi qaladym. Kenıtkeni rejısser Nýń Haý ózi úmit artqan jas rejısserlerdi kompanııasyna jumysqa shaqyratyn. Onyń shákirtterinen Qytaıǵa tanylǵan myqty rejısserler shyqqan. Men jumysqa barǵan tusta olar «72 qubylý» atty jańa týyndyny jasaýǵa kirisip jatqan. Bul joba dilemdik deñgeıdegi kúrdeli týyndy bolǵandyqtan, rejısserlerdiń talantyn synaıtyn, bilimin shyńdaıtyn shyǵarma edi.

Degenmen osylaı qarbalas jumystyń bel ortasyna endi aralasqan tusta maǵan basqa bir tyń usynys kelip tústi. Вы можете узнать больше о телешоу. Sol kisi maǵan 60 bólimdi teleserıalǵa birge rejısserlik jasaýǵa shaqyrdy. Sonymen taǵy da túrli synaqtardan ótip, talqy-tarazyǵa túsip, «Nysanaǵa alý» atty kóp serııaly telefılmge rejısser bolyp tańdaldym.

- Выступление аса тантала Ýбай рийссердинь ózińdi mıllıardtar arasynan taýyp alyp, joblken jobaǵa atsalysýǵa shaqyrýy - saǵan berilgen baǵa sekildi...

- Выступая за последние несколько лет, Биржа, Арты Яки Шакирт, Тарбиелеп, Калдыриды Армандыды. Rebáı rejısserdiń de filil óndirisimen aınalysatyn jeke kompanııasy bar. Одан Болек, «Jas rejısserler» Уйымын да Коран. Ol uıymǵa kirý úshin de biliktiligiń, talantyń bolýy qajet.

Al, ábáı rejısser Qytaı men Корея elderi birigip uıymdastyrǵan jastar kınofestıvaline ádilqazy bolǵan kezinde meniń «Qutqarý» fılmimdi kórgen. Sodan birge jumys isteýge shaqyrdy.Ol киши menimen kezigip, óziniń «Nysanaǵa Aly» Телефильм túsirgeli Атты jatqanyn aıtyp, stsenarııin oqytyp, осы týyndyny Бирге túsirýdi qalaıtynyn jetkizdi. Biraq onyń meni jańa týyndyǵa rejısser bolýǵa maquldaýy túpkilikti sheshim emes eken. Kenıtkeni fılmdi qarjylandyryp otyrǵan companııanyń da kelisimi qajet boldy.

Sondyqtan Ýbáı myrza kompanııanyń jaýapty adamdaryna meniń týyndymdy kórsetti. Олар филмге - это я тебя люблю. İtse de, úlken jobada jas rejısserge senim artý úshin, taǵy da sheberligimdi synap, kóz jetkizýi qajet eken.Сонимен колыбельный аппарат берип, «Nysanaǵa alý», филиминированный кардио-бирюзовый викинги, тапсирды. Ajtqandary boıynsha 3 kún ýaqyt berilip, túsirgen kórinisterdi usyndym. Акыри ясаган юмысым конильдеринен шыкты. Оселайша филмже реал болив келисим алдым.

- «Nysanaǵa alý» Фильм о том, что я живу, когда ты идешь, что ты делаешь? Az aralaryńda belgili jumys bólinisi nemese bólek mindet boldy ma?

- Ár kınonyń óz taǵdyry bolady degen sóz bar.Bul fılmniń stsenarıi 2011 jyly jazylǵan eken. Sodan qarjy maselesi sheshilip, rejısserin tapqansha 7-8 jyl ndiriske alynbaı qalǵan. Bul fılmniń stsenarııi otte sapaly, sátti jazylǵan. Sóıtip shyǵarma 2018 г. jyly ǵana Ýbáı rejısserdiń qolyna túsken. Týyndyǵa Qytaı jerindegi 1949 г. jylǵy soǵys kezeńi arqaý bolǵan. Аль фильмнины биджети - 460 млн. Лет. Bul Qytaıdaǵy osy dáýirdi beınelegen fılmderdiń ishindegi en kóp qarjy jumsalǵan týyndy boldy.

Ýbáı myrzanyń meni osy fılmge shaqyrýynyń bir sebebi - shyǵarmashylyq baǵytymyzdyń jáne jumys isteý tásilderimizdiń úndestiginde jatsa kerek.Ol kisiniń shyǵarmashylyq jumystarynda atys-shabys, soǵys fılmderi kóp boldy. Men de osy taqyryptarǵa kóbirek qyzyqtym. Моя, лучшая музыка для детей, занимающихся корсетами. Bir oqıǵany túsirýdegi tásilderimiz, Аппарат qoldanýymyz, sezinýimiz, akterlerdi tañdaýymyz - bári de bir arnadan shyǵyp jatty.

Альбомы для мужчин и женщин - mindetim - so kys kórinisterin túsirý boldy. Бюджетная статья о майдандарах Яна Шаǵына Атыс-Шабыс конринистер де бол Болын. Al, rebáı rejısser fılmdegi keıipkerlerdiń úıdegi jáne syrttaǵy ggimelesetin tustaryn túsirdi.Fılmniń basynda osylaı jumys bóliskenbiz. Biraq keıin jasaǵan jumystarym Ýbáı myrzanyń kóńilinen shyǵyp, meniń qolymnan keletinine senimdi bolǵan soń, óz mindetteriniń kóbin maǵan tapsyrdy.

«Sen jassyń, shamań jetip tur, kóp artyqshylyǵyń da bar eken, sony paıdalanaıyq jane osy oraıda zzińdi de shyńdap, jetildirip al» dep keńes aıtty. Árıne, meni ózim qyzyqqan jumystyń kóp bolýy qýantty. Osylaısha maǵan úlken senim artyp, týyndynyń kóp bóligin óz qalaýymmen, talǵamymmen jasaýǵa erkindik berildi.

- Что ты думаешь, что ты думаешь, что ты делаешь?

- Iá, fīlmge mol qarajat shyǵyndaldy. Бюстгальтер 2018 года, 1979 год, jyly sáýirde túsirilim jumystary aıaqtaldy. Sodan keıin 7 ı montajdap, tehnıkalyq óñdeý jumystaryn jasadyq. 60 serıóaly fılmniń kólemi úlken bolǵandyqtan, soǵan saı ketken shyǵyny da qomaqty boldy. Sonymen birge Филдс сошнс конрынсті копи джейн тарігы фильм болид и кtanт solн сол дэйдж са сай каринистери кадж смелая.

Shanhaı qalasynda sol kezeńniń kórinisterin beıneleıtin kóne qurylystar bar. Biraq bul da bizdiń qajetimizdi tolyq qanaǵattandyra alǵan joq. Sondyqtan tyýndyǵa arnap kóne qalalar saldyq. Budan basqa Qytaıǵa tanymal, gonarary joǵary juldyz ártister fılmge tústi. Jáne de fílm túsirýge álemdegi sońǵy úlgidegi kıno apparattaryn paıdalandyq. Tipten, Qytaıda kıno óndirisinde buryn-sońdy qoldanylmaǵan aspaptar boldy. Al, túsirý alańynda myńdaǵan adamdar jumys istedi. Sondaı-aq, sol kezeńniń tarıhyn zertteýshi mamandardan adamdardyń kıim-kıisi, sóılele máneri, turmys-tirshiligi týraly keńes aldyq.

Mine, osynyń barlyǵyna qomaqty aqsha jumsaldy. Rejısserlik jumysymyz da Qytaıdaǵy fılmderdiń izin qýalamaı, álemdik ozyq úlgilermen sanasyp, barynsha jańasha stılmen, izdenispen jasaldy. Jaqsy shyqqan Amerıkanyń, Anglııanyń kópserııaly Филмдерини или Сербии, или Королевский Союз. Sondyqtan biz de sol talǵamǵa saı maqsat qoıyp, sapaly fılm shyǵarýǵa qulshyndyq.

- Eger qupıı bolmasa, «Nysanaǵa alý» fılmindegi ózińe tólengen gonorar kóńilden shyqty ma? Bul tabys kenrkenbektiń jeke ómirine qandaı jańalyq qosty?

- Qytaıda kıno óndirisi úlken naryqqa aldeqashan engen.Naqty qansha tabys tapqanym qupııa bolyp qalsyn. Áríne, tókken terim aqtaldy, qarym-kabiletim baǵalanyp, jasaǵan jumysymnyń aqysyn kóńil kónshitetindeı tóledi. Jobalap aıtsam, qaltasy juqa stýdenttik ómirimmen aqyryn ǵana qol bulǵap qoshtastym (kúldi). Osy aqshamen «Qutqarý» fılmin túsirgende alǵan 700 myń ıîan bereshegimnen qutyldym. Meni ómirdiń ystyǵy men sýǵyna tózip, baǵyp-qaǵyp ósirgen, shyǵarmashylyq jetistikke jetýime qoldaý kórsetken anamnyń kóńilinen shyqsam dep oılaýshy edim. Арине, анам ушин менин jetistikke jetýimniń ózi - zor qýanysh!

Solaı bolsa da, anama syılyq jasaıyn dep ózi qalaǵan, jaqsy kórgen jerinen jāña ıı satyp alyp berdim.Аль-Бэйджинде хуйдин багасы тым кымбат болǵандыктан бурын хуйм болманян эди. Казир Бейджинде турып джаткан сонь бул джактан да хулиди джоспарлап отырмын. Aıta bersek, kóńil qalaýy kóp qoı! Eńbektenip tapqan tabysty basqa da berekeli tirlikterimizge jumsaı jatarmyz. Al men úshin qazirgi basty jumys - bastaǵan isimdi ary qaraı damytyp, jalǵastyrý.

- suzińmen suhbat alýǵa kelisip, yñǵaıly kúndi belgilegenshe de birde Shanhaıda, birde Beıjińde júrgenińdi aıttyń. Qazir de qol qýsyryp otyrmaǵan sııaqtysyń...

- Osyǵan deıin birigip jumys istegen Ýbáı myrza meniń aldaǵy shyǵarmashylyǵyma aq jol tilep, ózi basqa jobalarymen aınalysyp ketti. Sondyqtan men de óz jobalarymmen jumys isteı bastadym. «Qutqarý» fılmimniń sátti shyǵýy meni bir kezeń asyrsa, «Nysanaǵa alý» Фильминг дац-пырт алис-йыкка тарап джатыр. Jańa týyndymyz aldymyzdaǵy qazan, qarasha aılarynda kórermenge jol tartady. Sol kezde fılmge kópshilik óz baǵasyn bere jatar.

Альянс юристов и юристов Сон Эки Кин Сценарий Язип Бастанам, Onyń Bireýin Aıaqtadym.Josparym boıynsha bul kınonyń bireýi Reseı jerinde túsirilýi múmkin. Будан Болек, Даль Казирджи Акйтта Бир Кинони Тусирыди Бастап Кеттик. Ol týraly málimetterdi qazirshe jarııalaýǵa bolmaıdy. Basqa da jobalarǵa usynystar túsip jatyr. Sondyqtan aldymyzda taǵy da qaýyrt sharýalar kútip tur.

- Rejısserdiń stsenarıı jaza bilýi qandaı artyqshylyq beredi?

- Myqty rejısserdiń barlyǵynda stsenarıı jaza alatyn qarym-qabilet bolýy kerek. Qytaı elinde osyndaı ustanym bar.Rejısser basqa adamnyń stsenarıi boıynsha kıno túsirgen kúnniń ózinde, onyń kemshiligin taýyp, olqy tustaryn qalaýyna qaraı túzete alatyn biliktilgi bolýy kerek. Совет по этому вопросу: Адам Тузирип Яткан Болминьшен Тусине Алмайи да Мумкин. Al rejısser ózi jazǵan stsenarıin ózi túsirýi kerek degen de qaǵıda joq. Rejısserdiń keıbir sátti jazylǵan stsenarıin ózine caraǵanda basqa rejısser jaqsy túsiretin bolýy da múmkin.

Stsenarıde keıde artyq sóz kóp bolady. Al shynaıy ómirde adamdar osylaı kóp sóıleı bermeıdi.Sondyqtan men akterdiń kem sózdi bolǵanyn qalaımyn. Tipten myqty ártis stsenarııdegi artyq sózdi zzi-aq alyp tastap, ony is-árketimen, ishki sezimin kózimen, beınesimen alyp shyqsa, shyn ómirdegideı bolady. Sonymen Birge, Филмде Актер Карси Ягынин Яябын да Джаттап Альса, Фильмди Толик Тусинип, Округ Шайн Берилип Кире Алады.

-Qytaıda prokatqa shyqqan jańa fılmder qalaı tabys tabady?

- Китайские семейные да бельгийские табы кози саналади.Sondyqtan sapaly shyqqan otandyq filmderdiń de, ketken shyǵynnyń oryn eselep qaıtaryp alatyn múmkindigi mol. Выступая за последние несколько лет, я узнала о том, что в настоящее время у нас есть все, что нужно, 3-й раз в неделю. Интернет-ресурс юрты.

Sonymen birge usynys túsip jatsa 2 telearnaǵa satýǵa bolady. Все права защищены. Árıne, úlken memlekettik telearnalardyń tapsyrysymen de filmder túsirilip jatady. Dese de, burynǵy úkimet qarjylandyratyn kınostýdııalar azaıǵan.

- Qazaqstannyń túsirgen fılmderin kóresiń be? Qandaı baǵa beresiń?

- Shynyn aıtqanda Qazaqstannyń fılmderi bul jaqta qolymyzǵa kóp túse bermeıdi. Osy ıaqytqa deıin ózimdi damytý úshin sheteldiń úzdik fılmderine kóbirek nazar aydarǵan sekildimin. Арине, az bolsa da «Reketır», «Jaýjúrek myń bala» sekildi birneshe fılmdi kórdim. Bul fılmderdiń jaqsy kadrlary, jekelegen artyqshylyqtary bar dep aita alamyn.

Jalpy, bir týyndyny tolyqqandy zerttep bilmeı jatyp túbegeıli baǵa berýge bolmaıdy.Eger týyndy jaqsy shyqpasa, qarjyǵa, qoldanǵan tehnologııasyna da baılanysty bolýy múmkin. Фильм посвящен ранним болмамам, mentalıteti turǵysynan túsiriledi. Er eldiń ómir súrý daǵdysy uqsamaıdy. Sondyqtan Актерское общество в области здравоохранения. Боливия.

- Álemdik kıno óneri qandaı memleketterde alǵa ozyp tur? Óziń kınoda qandaı rejısserdiń shyǵarmashylyǵyn unatasyń?

- Алемде кинематографиаси дамыǵан Америке, Корее, Японии и Ирландии.Osy elderden jaqsy, sapaly film jaryqqa shyqty dese, sony izdep kóremin. Ondaǵy jańalyqty taldap qarap, túsirý tehnıkasyn, stsenarııin, akterlerdiń ról somdaýdaǵy erekshelikterin zerdelep baqylaımyn.

Ózime úlgi tutatyn rejısserler týraly aıtar bolsam, qazaqtardan Gollıvýdty baǵyndyrǵan rejısser Týmýr Bekmambetovtyń týyndylarynyń óresi bıik. Ol kisi túsirgen «qte qaterli» (Требуется) Фильм Мысль Мысль Октябрь Байя Козалтып, Ок Аяналып Газактын Ойын Кёрсетеди. Jalpy, rejısserdiń osyndaı tosyn ári sátti túsirgen detaldary kórermenin tamsantpaı qoımaıdy.Будан баска, американский Рейкссер Квентин Тарантино ( Квентин Тарантино ), Корейский Рейнджер На Хон Джин ( На Хонг - Джин ), Гонконг Рейджиен Джайынджи Тони (Тони), Джонни, 1996г.

Týyndylarymda osy rejısserlerdiń shyǵarmashylyǵyndaǵy úzdik jetistikteriniń áseri, kóleńkesi kózge shalynady. Aıta keteıin, bul jaqtaǵy shyǵarmashylyq ortada, avtorlyq týyndylarymda meniń qysqartylǵan Bek (bek) degen esimim kóbirek qoldanylady.

- Ággimeńizge raqmet!



.
Qytaıda qazaq rejısseri sońǵy kezdegi bıýdjeti qomaqty teleserıaldy túsirip shyqty
Qytaıda qazaq rejısseri sońǵy kezdegi bıýdjeti qomaqty teleserıaldy túsirip shyqty

НУР-СУЛТАН. QazAqparat - Бейджин каласинда туратын кандасымыз, Яс Рейссер Сркенбек Бейсенбайулы Кытай элинде кыно саласы боййнша джемисти энбек этип, талантимен юрта танюлып юр. QazAqparat tilshisi Beijin kınematografııa akademııasynyń túlegi, talantty Jas rejısser Órkenbek Beısenbaıulmen jeke shyǵarmashylyq belesteri týraly JANE bıylǵy jemisti shyǵarmashylyq jumystarynyń Biri, bıýdjeti 460 МЛН ıýan (65 млн 800 Myn доллар) bolǵan, 60 bólimdi «Nysanaǵa Aly» Атты teleserıaldyń túsirilimi jaıynda áńgimelesken ЭОД.

Uqsas jańalyqtar

Qazaqstandyq Film Shanhaı halyqaralyq kınofestıvalinde kórsetiledi

- kenркенбек Бейсенбайулы, бугинги шишмашашлык белестерже жетелеген бала куни арманинь кандай болди? Iziń jaıly bilgimiz keledi?

- Мужчины 1993 г.в. Qytaıdyń Shyńjań ólkesi Sanjy oblysynyń Manas aýdanynda týǵanmyn. Bala kúnimnen kınoǵa qyzyqtym. Bul kınony jaı kórý úshin ǵana qumartý emes edi. Mende kıno jasaı alsam, akter bolyp sonyń ishinde júrsem degen tátti arman boldy.Urb as yl bal bal bal bal bal urb urb urb urb urb urb urb urb urb urb urb urb urb urb urb urb. Олар милтфилм караса да, мужчины кындайтындын. Qysqasy bul salaǵa balalyq shaǵymda-aq ýiestigim oıandy.

Tipten shamama qaramaı 6-shy synyptan bastap stsenarıı jaza bastadym. Ol jazǵandarym keremetteı bir sapaly bolmasa da, bala qııalymnyń ushtalýyna, qanattanýyna jol ashty. Аль орта мектепте дзазан сценарйелерим биршама толымды болганы. Kentken jyly mektepte jazǵan stsenarıimdi Beijindegi bir baıqaýǵa jibersem, júldege ilinipti.Áriptesterim sol stsenarımen Фильм tusireıik dep usynys ta aîtty.

Al osylaı bastalǵan bala kúngi arman jetelep Beijindegi Ortalyq драматическая академия kelkelip túsirdi. Онда Мэн 2012-2016 годы драматургическая деятельность и опыт маманджы бойнша билим алдым. Sonymen birge 2016 jyly Beıjiń kınematografııa akademııasynda bilimimdi jetildirdim.

Jalpy, Qytaıda joǵary oqý oryna túsý kóp talaptanýdy qajet etedi. Al Beıjińdegi tańdaýly oqý oryndarynyń qaqpasyn qaǵý tipten oñaıǵa soqpaıdy.Sondyqtan bir kezeń astym dep toqtap qalmaı, úzdiksiz úırendim, talmaı izdendim.

Академия oqyp júrgen kezimde bos ýaqytymdy paıdalanyp stsenarıı jazdym, kınofılmderge shaqyrtý alyp, rólderdi somdadym. Osylaı qarajat jınap, 4 jyldyq oqý aqshamdy tóledim. Menin alǵashqy túsken filimim «Torańǵy ýádesi» atty týyndydan bastaý aldy.

- Аль-Казирджи Рейджессер Деген Мартебели Атакка Шркенбек Юртка Кандаи Тындысаймен Мойндалып, Танилды?

- qnīversıtet qabyrǵasynda oqyp júrgende mamandyǵym boıynsha túrli jobalarǵa belsendi qatystym.2016 год назад Lī Ventsın degen azamatpen birge «Beıjiń fantastıkalyq kınofılmder» компания по производству и обслуживанию. Максатымыз - веселый сападагент, играющий в жанре сценарности, язык болтов. Al meni túnǵysh rejısserlik qoltańbam qalǵan, kópshilik qaýymǵa rejısser kenrkenbektiń sátti týyndysy atalyp, мойдалянский шишарма «Куткари», atty qysqa metrajlyyy. Bul týyndy meniń shyǵarmashylyq saparymnyń qutty qadamyn ashty.

Qytaıda qazaq rejısseri sońǵy kezdegi bıýdjeti qomaqty teleserıaldy túsirip shyqty

Atalǵan týyndym 2017 г. jyldyń jeltoqsan aıynda ótken 8-ый Qytaı halyqaralyq «Яньская медия» - это высшая школа, в которой участвуют мужчины или женщины.2018 год - халикаралык канн

Sondaı-aq, Qytaı men Koreyaa elderi birigip uıymdastyrǵan jastar kınofestıvalinde de meniń týyndym úzdik dep baǵalandy. Qysqasy Gonkong, AQSh, Japan, Корея, elderiniń kınofestıvalderinen qur qaıtpadyq. Áríne, men bul fılmniń sátti shyǵýy úshin kóp eńbektendim, ózime senimdi boldym. Поколение детей, занимающихся только табыцкой смертью иламаган едим.

Jalpy, rejısser mamandyǵyn oqyǵan árbir jastyń jumysqa birden kirisip, film túsiretin múmkindigi az.Akterdiń ról somdaýda úlken-kishisi bolady. Al rejısser uzaq ýaqytyn shyǵyndap, talein in synap, qajyrly jumys istep, birtindep tanylady. Sondyqtan men ózimdi joly bolǵan rejıssermin dep aita alamyn.

Qytaıda qazaq rejısseri sońǵy kezdegi bıýdjeti qomaqty teleserıaldy túsirip shyqty

- Endeshe osynsha kóp júldeni qanjyǵasyna baılaǵan «jelden júırik» týyndyńnyń baǵy men babyn qalaı taptyń?

- kenlken kıno ónerine qadam jasaıtyn árbir rejısser qysqametrajdy Фильм Ясап, Baǵyn Synaıdy. Men de sol joldan óttim. «Qutqarý» atty qysqa metrajdy kınofılm meniń qarym-kabiletimdi, qajyr-qaıratymdy, táýekelimdi synaǵan týyndy boldy.«Qutqarý» Фильм и сценарий в imzim jazǵanmyn. Tyyndyǵa 96-shy jylǵy Босния-Герцеговина союсы тусынды anasy men ulynyń arasyndaǵy áserli ágime arqaý bolǵan.

Jobaǵa kiriskennen bastap, shaǵyn, bolsa da barynsha sapaly, túsirý úshin barlyq qajetti sharttardyń jaqsy jasalýyn kózdedim. Osyndaı shyǵyndardy esepteı kelgende 700 myń ıyan (41 млн. Тенге) караджат керек болды. Ol kezde meniń qolymda 700 myń turmaq 7 myńın aqsha da bolǵan joq. Sodan fılmge demeýši izdep, komptegen kompanııalar men jeke adamdardyń esigin qaqtym.Бирак каитарымы джок джобана эшким акша бергиси кельмеди.

Jalpy, qysqametrajdy fılmge demeýši tabý qıyn. Dese de alǵa qoıǵan maksatymnan qaıtpadym. Aqyrynda tilektes, ónerdi baǵalaıtyn bir azamattan qaryz aqsha aldym. Осилаиша колы байлаган карайаттын маселеси шешильген снь фильмди туширгэ киристим. Basty rólderdi somdaýǵa Bosnııa jerinen myqty akterlerdi shaqyrdym. Olar óz elderi týraly fílm túsiretinimdi bilip, meniń talpynysymdy qoldaý úshin usynysymdy qabyl aldy. Сюжет тура карманный город командир бир болгар солярий джумсадим.

Fılmdegi Bosnııanyń kórinisterin shynaıy beıneleý úshin, Beıjiń qalasynyń shet jaǵynan kóne ǵımaratty jalǵa aldym. Degenmen osy túsirilim alańy daıyn bolmaı, 6 kunge kelisip kelgen sheteldik ártisterdiń 4 kúnin ǵana paıdalandym. Al kórinisterdi kasibı deńgeıde, kynonyń sapaly apparattarymen túsirdim.

Shynyn aıtqanda, bul jumystyń maǵan kótertken júgi aýyr boldy. Qazirgi kúni sol kezdegi qıyndyqtardy eńserip, táýekelge barǵanym úshin óz-ózime rahmet aıtamyn!

Qytaıda qazaq rejısseri sońǵy kezdegi bıýdjeti qomaqty teleserıaldy túsirip shyqty

- 30 минут в месяц для детей 60 лет телепередачи для детей и женщин?

- Joǵarda atap ótkendeı, týyndym júldege ilikken saıyn kıno salasyndaǵy mamandardyń nazary da maǵan aýdy.Birge jumys isteýge usynystar túse bastady. Мужчины shyǵarmasyn jaqsy kóretin, qytaıdyń belgili rejısseri NIN Haýdyń FILM óndirisimen aınalysatyn «Hýaı Hoýzy» kompanııasynda jumys isteýdi qaladym. Kenıtkeni rejısser Nýń Haý ózi úmit artqan jas rejısserlerdi kompanııasyna jumysqa shaqyratyn. Onyń shákirtterinen Qytaıǵa tanylǵan myqty rejısserler shyqqan. Men jumysqa barǵan tusta olar «72 qubylý» atty jańa týyndyny jasaýǵa kirisip jatqan. Bul joba dilemdik deñgeıdegi kúrdeli týyndy bolǵandyqtan, rejısserlerdiń talantyn synaıtyn, bilimin shyńdaıtyn shyǵarma edi.

Поколение osylaı qarbalas jumystyń bel ortasyna endi aralasqan tusta maǵan basqa bir tyń usynys kelip tústi. Вы можете узнать больше о телешоу. Sol kisi maǵan 60 bólimdi teleserıalǵa birge rejısserlik jasaýǵa shaqyrdy. Sonymen taǵy da túrli synaqtardan ótip, talqy-tarazyǵa túsip, «Nysanaǵa alý» atty kóp serııaly telefılmge rejısser bolyp tańdaldym.

- Китаидский аса танмал Ýбай рийсерсерд узи́нди миллиардтар арасынан таип алып, óлкен джобана ацалысы шакиры - саган берилген баǵа секилди...

- Выступая за последние несколько лет, Биржа, Арта Яки Шакирт, Турция, Армянская Республика. Rebáı rejısserdiń de filil óndirisimen aınalysatyn jeke kompanııasy bar. Одан Болек, «Jas rejısserler» Уйымын да Коран. Ol uıymǵa kirý úshin de biliktiligiń, talantyń bolýy qajet.

Al, ábáı rejısser Qytaı men Корея elderi birigip uıymdastyrǵan jastar kınofestıvaline ádilqazy bolǵan kezinde meniń «Qutqarý» филиалимди корген. Sodan birge jumys isteýge shaqyrdy.Ol киши menimen kezigip, óziniń «Nysanaǵa Aly» Телефильм túsirgeli Атты jatqanyn aıtyp, stsenarııin oqytyp, осы týyndyny Бирге túsirýdi qalaıtynyn jetkizdi. Biraq onyń meni jańa týyndyǵa rejısser bolýǵa maquldaýy túpkilikti sheshim emes eken. Kenıtkeni fılmdi qarjylandyryp otyrǵan companııanyń da kelisimi qajet boldy.

Sondyqtan Ýbáı myrza kompanııanyń jaýapty adamdaryna meniń týyndymdy kórsetti. Олар филмге - это я тебя люблю. İtse de, úlken jobada jas rejısserge senim artý úshin, taǵy da sheberligimdi synap, kóz jetkizýi qajet eken.Сонимен колыбельный аппарат берип, «Nysanaǵa alý», филиминированный кардио-бирюзовый викинги, тапсирды. Ajtqandary boıynsha 3 kún ýaqyt berilip, túsirgen kórinisterdi usyndym. Акыри ясаган юмысым конильдеринен шыкты. Оселайша филмже реал болив келисим алдым.

Qytaıda qazaq rejısseri sońǵy kezdegi bıýdjeti qomaqty teleserıaldy túsirip shyqty

- «Nysanaǵa alý» Фильм о том, как я живу, когда ты идешь, что ты делаешь? Az aralaryńda belgili jumys bólinisi nemese bólek mindet boldy ma?

- Ár kınonyń óz taǵdyry bolady degen sóz bar.Bul fılmniń stsenarıi 2011 jyly jazylǵan eken. Sodan qarjy maselesi sheshilip, rejısserin tapqansha 7-8 jyl ndiriske alynbaı qalǵan. Bul fılmniń stsenarııi otte sapaly, sátti jazylǵan. Sóıtip shyǵarma 2018 г. jyly ǵana Ýbáı rejısserdiń qolyna túsken. Týyndyǵa Qytaı jerindegi 1949 г. jylǵy soǵys kezeńi arqaý bolǵan. Аль фильмнины биджети - 460 млн. Лет. Bul Qytaıdaǵy osy dáýirdi beınelegen fılmderdiń ishindegi en kóp qarjy jumsalǵan týyndy boldy.

Ýbáı myrzanyń meni osy fılmge shaqyrýynyń bir sebebi - shyǵarmashylyq baǵytymyzdyń jane jumys isteý tásilderimizdiń úndestiginde jatsa kerek.Ol kisiniń shyǵarmashylyq jumystarynda atys-shabys, soǵys fılmderi kóp boldy. Men de osy taqyryptarǵa kóbirek qyzyqtym. Моя, лучшая музыка для детей, занимающихся корсетами. Bir oqıǵany túsirýdegi tásilderimiz, Аппарат qoldanýymyz, sezinýimiz, akterlerdi tañdaýymyz - bári de bir arnadan shyǵyp jatty.

Альфо тосиры барысындай мэнін миндетим - союзы булды. Бюджетная статья о майдандарах Яна Шаǵына Атыс-Шабыс конринистер де бол Болын. Al, rebáı rejısser fılmdegi keıipkerlerdiń úıdegi jáne syrttaǵy ggimelesetin tustaryn túsirdi.Fılmniń basynda osylaı jumys bóliskenbiz. Biraq keıin jasaǵan jumystarym Ýbáı myrzanyń kóńilinen shyǵyp, meniń qolymnan keletinine senimdi bolǵan soń, óz mindetteriniń kóbin maǵan tapsyrdy.

«Sen jassyń, shamań jetip tur, kóp artyqshylyǵyń da bar eken, sony paıdalanaıyq jane osy oraıda ózińdi de shyńdap, jetildirip al» dep keńes aıtty. Árıne, meni ózim qyzyqqan jumystyń kóp bolýy qýantty. Osylaısha maǵan úlken senim artyp, týyndynyń kóp bóligin óz qalaýymmen, talǵamymmen jasaýǵa erkindik berildi.

Qytaıda qazaq rejısseri sońǵy kezdegi bıýdjeti qomaqty teleserıaldy túsirip shyqty

- Что ты думаешь, что ты любишь?

- Iá, fīlmge mol qarajat shyǵyndaldy. Бюстгальтер 2018 года, 1979 год, jyly sáýirde túsirilim jumystary aıaqtaldy. Sodan keıin 7 ı montajdap, tehnıkalyq óñdeý jumystaryn jasadyq. 60 serıóaly fılmniń kólemi úlken bolǵandyqtan, soǵan saı ketken shyǵyny da qomaqty boldy. Sonymen birge Филдс сошнс конрынсті копи джейн тарігы фильм болид и кtanт solн сол дэйдж са сай каринистери кадж смелая.

Shanhaı qalasynda sol kezeńniń kórinisterin beıneleıtin kóne qurylystar bar. Biraq bul da bizdiń qajetimizdi tolyq qanaǵattandyra alǵan joq. Sondyqtan tyýndyǵa arnap kóne qalalar saldyq. Budan basqa Qytaıǵa tanymal, gonarary joǵary juldyz ártister fılmge tústi. Jáne de fílm túsirýge álemdegi sońǵy úlgidegi kıno apparattaryn paıdalandyq. Tipten, Qytaıda kıno óndirisinde buryn-sońdy qoldanylmaǵan aspaptar boldy. Al, túsirý alańynda myńdaǵan adamdar jumys istedi. Sondaı-aq, sol kezeńniń tarıhyn zertteýshi mamandardan adamdardyń kıim-kıisi, sóılele máneri, turmys-tirshiligi týraly keńes aldyq.

Шахта, osynyń barlyǵyna qomaqty aqsha jumsaldy. Rejısserlik jumysymyz da Qytaıdaǵy fılmderdiń izin qýalamaı, álemdik ozyq úlgilermen sanasyp, barynsha jańasha stılmen, izdenispen jasaldy. Jaqsy shyqqan Amerıkanyń, Anglııanyń kópserııaly Филмдерини или Сербии, или Королевский Союз. Sondyqtan biz de sol talǵamǵa saı maqsat qoıyp, sapaly fılm shyǵarýǵa qulshyndyq.

- Eger qupıı bolmasa, «Nysanaǵa alý» fılmindegi ózińe tólengen gonorar kóńilden shyqty ma? Bul tabys kenrkenbektiń jeke ómirine qandaı jańalyq qosty?

- Qytaıda kıno óndirisi úlken naryqqa aldeqashan engen.Naqty qansha tabys tapqanym qupııa bolyp qalsyn. Áríne, tókken terim aqtaldy, qarym-kabiletim baǵalanyp, jasaǵan jumysymnyń aqysyn kóńil kónshitetindeı tóledi. Jobalap aıtsam, qaltasy juqa stýdenttik ómirimmen aqyryn ǵana qol bulǵap qoshtastym (kúldi). Osy aqshamen «Qutqarý» fılmin túsirgende alǵan 700 myń ıîan bereshegimnen qutyldym. Meni ómirdiń ystyǵy men sýǵyna tózip, baǵyp-qaǵyp ósirgen, shyǵarmashylyq jetistikke jetýime qoldaý kórsetken anamnyń kóńilinen shyqsam dep oılaýshy edim. Арине, анам ушин менин jetistikke jetýimniń ózi - zor qýanysh!

Solaı bolsa da, anama syılyq jasaıyn dep ózi qalaǵan, jaqsy kórgen jerinen jāña ıı satyp alyp berdim.Аль-Бэйджинде хуйдин багасы тым кымбат болǵандыктан бурын хуйм болманян эди. Казир Бейджинде турып джаткан сонь бул джактан да хулиди джоспарлап отырмын. Aıta bersek, kóńil qalaýy kóp qoı! Eńbektenip tapqan tabysty basqa da berekeli tirlikterimizge jumsaı jatarmyz. Al men úshin qazirgi basty jumys - bastaǵan isimdi ary qaraı damytyp, jalǵastyrý.

Qytaıda qazaq rejısseri sońǵy kezdegi bıýdjeti qomaqty teleserıaldy túsirip shyqty

- suzińmen suhbat alýǵa kelisip, yñǵaıly kúndi belgilegenshe de birde Shanhaıda, birde Beıjińde júrgenińdi aıttyń. Qazir de qol qýsyryp otyrmaǵan sııaqtysyń...

- Osyǵan deıin birigip jumys istegen Ýbáı myrza meniń aldaǵy shyǵarmashylyǵyma aq jol tilep, ózi basqa jobalarymen aınalysyp ketti. Sondyqtan men de óz jobalarymmen jumys isteı bastadym. «Qutqarý» fılmimniń sátti shyǵýy meni bir kezeń asyrsa, «Nysanaǵa alý» Фильминг дац-пырт алис-йыкка тарап джатыр. Jańa týyndymyz aldymyzdaǵy qazan, qarasha aılarynda kórermenge jol tartady. Sol kezde fılmge kópshilik óz baǵasyn bere jatar.

Альянс юристов и юристов Сон Эки Кин Сценарий Яз Бастагам, Онын Бирейн Аяктадым.Josparym boıynsha bul kınonyń bireýi Reseı jerinde túsirilýi múmkin. Будан Болек, Даль Казирджи Акйтта Бир Кинони Тусирыди Бастап Кеттик. Ol týraly málimetterdi qazirshe jarııalaýǵa bolmaıdy. Basqa da jobalarǵa usynystar túsip jatyr. Sondyqtan aldymyzda taǵy da qaýyrt sharýalar kútip tur.

- Rejısserdiń stsenarıı jaza bilýi qandaı artyqshylyq beredi?

- Myqty rejısserdiń barlyǵynda stsenarıı jaza alatyn qarym-qabilet bolýy kerek. Qytaı elinde osyndaı ustanym bar.Rejısser basqa adamnyń stsenarıi boıynsha kıno túsirgen kúnniń ózinde, onyń kemshiligin taýyp, olqy tustaryn qalaýyna qaraı túzete alatyn biliktilgi bolýy kerek. Совет по этому вопросу: Адам Тузирип Яткан Болминьшен Тусине Алмайи да Мумкин. Al rejısser ózi jazǵan stsenarıin ózi túsirýi kerek degen de qaǵıda joq. Rejısserdiń keıbir sátti jazylǵan stsenarıin ózine caraǵanda basqa rejısser jaqsy túsiretin bolýy da múmkin.

Stsenarıde keıde artyq sóz kóp bolady. Al shynaıy ómirde adamdar osylaı kóp sóıleı bermeıdi.Sondyqtan men akterdiń kem sózdi bolǵanyn qalaımyn. Tipten myqty ártis stsenarııdegi artyq sózdi zzi-aq alyp tastap, ony is-árketimen, ishki sezimin kózimen, beınesimen alyp shyqsa, shyn ómirdegideı bolady. Sonymen Birge, Филмде Актер Карси Ягынин Яябын да Джаттап Альса, Фильмди Толик Тусинип, Округ Шайн Берилип Кире Алады.

Qytaıda qazaq rejısseri sońǵy kezdegi bıýdjeti qomaqty teleserıaldy túsirip shyqty

-Qytaıda prokatqa shyqqan jańa fılmder qalaı tabys tabady?

- Выступление алимы кынсысынь да белгили табы кози саналади.Sondyqtan sapaly shyqqan otandyq filmderdiń de, ketken shyǵynnyń oryn eselep qaıtaryp alatyn múmkindigi mol. Выступая за последние несколько лет, я узнала о том, что в настоящее время у нас есть все, что нужно, 3-й раз в неделю. Интернет-ресурс юрты.

Sonymen birge usynys túsip jatsa 2 telearnaǵa satýǵa bolady. Все права защищены. Árıne, úlken memlekettik telearnalardyń tapsyrysymen de filmder túsirilip jatady. Dese de, burynǵy úkimet qarjylandyratyn kınostýdııalar azaıǵan.

- Qazaqstannyń túsirgen fılmderin kóresiń be? Qandaı baǵa beresiń?

- Shynyn aıtqanda Qazaqstannyń fılmderi bul jaqta qolymyzǵa kóp túse bermeıdi. Osy ıaqytqa deıin ózimdi damytý úshin sheteldiń úzdik fılmderine kóbirek nazar aydarǵan sekildimin. Арине, az bolsa da «Reketır», «Jaýjúrek myń bala» sekildi birneshe fılmdi kórdim. Bul fılmderdiń jaqsy kadrlary, jekelegen artyqshylyqtary bar dep aita alamyn.

Jalpy, bir týyndyny tolyqqandy zerttep bilmeı jatyp túbegeıli baǵa berýge bolmaıdy.Eger týyndy jaqsy shyqpasa, qarjyǵa, qoldanǵan tehnologııasyna da baılanysty bolýy múmkin. Фильм посвящен ранним болмамам, mentalıteti turǵysynan túsiriledi. Er eldiń ómir súrý daǵdysy uqsamaıdy. Sondyqtan Актерское общество в области здравоохранения. Боливия.

Qytaıda qazaq rejısseri sońǵy kezdegi bıýdjeti qomaqty teleserıaldy túsirip shyqty

- Álemdik kıno óneri qandaı memleketterde alǵa ozyp tur? Óziń kınoda qandaı rejısserdiń shyǵarmashylyǵyn unatasyń?

- Американская кинематографическая академия, США, Корея, Япония и Южная Америка.Osy elderden jaqsy, sapaly film jaryqqa shyqty dese, sony izdep kóremin. Ondaǵy jańalyqty taldap qarap, túsirý tehnıkasyn, stsenarııin, akterlerdiń ról somdaýdaǵy erekshelikterin zerdelep baqylaımyn.

Ózime úlgi tutatyn rejısserler týraly aıtar bolsam, qazaqtardan Gollıvýdty baǵyndyrǵan rejısser Týmýr Bekmambetovtyń týyndylarynyń óresi bıik. Ol kisi túsirgen «qte qaterli» (Требуется) Фильм Мысль Мысль Октябрь Байя Козалтып, Ок Аяналып Газактын Ойын Кёрсетеди. Jalpy, rejısserdiń osyndaı tosyn ári sátti túsirgen detaldary kórermenin tamsantpaı qoımaıdy.Будан баска, американский Рейксер Квентин Тарантино ( Квентин Тарантино ), Корейский Рейнсер На Хон Джин ( На Хонг - Цзинь ), Гонконг Рейджиен Джайыны Джойнай Тони

Týyndylarymda osy rejısserlerdiń shyǵarmashylyǵyndaǵy úzdik jetistikteriniń áseri, kóleńkesi kózge shalynady. Aıta keteıin, bul jaqtaǵy shyǵarmashylyq ortada, avtorlyq týyndylarymda meniń qysqartylǵan Bek (bek) degen esimim kóbirek qoldanylady.

- Ággimeńizge raqmet!

Qytaıda qazaq rejısseri sońǵy kezdegi bıýdjeti qomaqty teleserıaldy túsirip shyqty

Qytaıda qazaq rejısseri sońǵy kezdegi bıýdjeti qomaqty teleserıaldy túsirip shyqty

9019

Qytaıda qazaq rejısseri sońǵy kezdegi bıýdjeti qomaqty teleserıaldy túsirip shyqty

Qytaıda qazaq rejısseri sońǵy kezdegi bıýdjeti qomaqty teleserıaldy túsirip shyqty



.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *